
Có những người con thương cha mẹ rất nhiều nhưng mở miệng câu nào cũng thành cãi vã, rồi bữa cơm nguội dần trong im lặng. Câu chuyện về lòng hiếu thảo trong kinh Phật và trong nhà thiền không dạy ta nói lời hoa mỹ, mà dạy ta cách thương sao cho cha mẹ thật sự nhẹ lòng. Bài viết này kể lại một câu chuyện cũ và gợi ý những việc rất nhỏ bạn có thể làm ngay hôm nay.
Lòng hiếu thảo bắt đầu từ chỗ hiểu, không phải chỗ ép
Nhiều gia đình Việt có chung một cảnh. Người con đi làm xa, mỗi lần về nhà lại thấy cha mẹ già thêm một chút, tóc bạc thêm, bước chân chậm hơn. Lòng xót ruột dâng lên, và điều đầu tiên bật ra thường là một mệnh lệnh: mẹ nghỉ bán đi, cha bỏ thuốc đi, ông bà đừng làm nữa.
Thương thì rất thương. Nhưng lòng hiếu thảo khi bị trộn với sự nóng ruột sẽ đổi hình dạng, trở thành lời sai bảo. Người nghe không thấy được thương, chỉ thấy mình đang bị chê là sống sai, sống dở, sống không đúng ý con cái.
Trong giáo lý nhà Phật, thương một người là hiểu người ấy trước đã. Hiểu rồi mới biết đặt lời đúng chỗ, đặt việc đúng lúc. Câu chuyện dưới đây, thoạt nghe có vẻ hóm hỉnh, lại chỉ rất rõ con đường ấy cho những ai đang bế tắc với cha mẹ mình.
Câu chuyện cụ già tu mướn và lòng hiếu thảo của người con
Người con lo cho cha mà không biết làm sao
Thiền sư Bạch Ẩn ở Nhật Bản có một người đệ tử tại gia. Ông này thường đến than phiền với thầy rằng cha mình tuổi đã cao mà vẫn mải mê làm lụng kiếm tiền, không chịu tu hành gì cả.
Mỗi lần người con nhắc nhở, ông cụ lại gạt phăng: “Nếu chuyện tu hành mà té tiền té bạc thì hãy nói với ta, bằng không thì đừng hòng!” Nghe câu ấy, chắc nhiều người con thời nay cũng thấy quen. Ta mời cha mẹ đi chùa, các cụ bảo bận; ta mời ngồi yên mười phút, các cụ bảo rảnh đâu mà ngồi.
Người con ấy đã làm đúng phần dễ nhất của lòng hiếu thảo: nhắc nhở. Nhưng nhắc hoài không chuyển, vì lời nhắc chưa chạm được vào chỗ cha ông đang đứng.
Cách vị thiền sư gỡ nút thắt
Nghe xong nỗi băn khoăn, thiền sư bảo người đệ tử về thưa lại với cha rằng Hòa thượng bận bịu quá, không tu hành được như ý, nên muốn nhờ tìm một người tu mướn. Giá cả rõ ràng: cứ mười chuỗi niệm Phật là một quan tiền, cần chọn người trung hậu, làm ăn sòng phẳng để ký giao kèo, có thể lãnh tiền theo ngày hoặc theo tuần.
Ông cụ nghe thấy đây đúng là một việc làm ăn ra tiền hẳn hoi nên sốt sắng nhận lời ngay. Chẳng những thế, ngoài mười xâu chuỗi tính tiền, ông còn vui vẻ biếu không cho Hòa thượng thêm hai xâu nữa. Giao kèo ký xong, ngày nào cụ cũng đến chùa lãnh tiền; về sau thấy mất thì giờ, cụ để dồn cả tuần mới lãnh một lần.
Thiền sư không ép ông cụ bỏ tiền để lấy đạo, mà mượn chính lòng ham tiền của ông làm cánh cửa đi vào đạo.
Khi tiền công không còn quan trọng nữa
Bẵng đi một thời gian, không thấy ông cụ đến lãnh tiền. Người con nhớ lời thầy dặn nên cứ để cha làm theo ý mình. Ngoài ba bữa cơm, ông cụ ngồi ngay ngắn trước điện Phật mà “làm mướn”.
Cho đến một hôm, người con thấy cha hầu như đã ngưng lần chuỗi, mắt khép nhẹ, hơi thở điều hòa. Anh vội đi báo cho Hòa thượng. Thiền sư đến tận nơi, thấy cụ già dáng ngồi hơi nghiêng vì tuổi tác chất chồng, nhưng mặt mũi hồng hào, phảng phất một niềm bình thản khinh an. Ngài nói khẽ với người con:
“Cha con đã nhập định.”
— Thiền sư Bạch Ẩn, trong chuyện cụ già tu mướn

Ba điều câu chuyện về lòng hiếu thảo này soi sáng
Thương cha mẹ là tìm đúng cánh cửa của họ
Vị thiền sư không giảng một bài pháp dài cho ông cụ nghe. Ngài nhìn thấy chỗ ông cụ đang bám víu, rồi đặt một nhịp cầu ngay tại đó. Khi tâm đã quen ngồi yên và niệm Phật, chính sự an tĩnh trở thành phần thưởng, tiền công không còn cần thiết nữa.
Người con muốn trọn lòng hiếu thảo cũng vậy. Cha mẹ mê cây cảnh thì bắt đầu từ chậu cây, mê cháu thì bắt đầu từ đứa cháu, thích nghe cải lương thì bắt đầu từ buổi tối ngồi nghe chung. Đạo không nằm ngoài những chỗ rất đời ấy.
Hiếu thảo cần kiên nhẫn, không cần thắng
Người con trong chuyện đã chịu lùi lại, không ép, không giục, không chứng minh mình đúng. Anh để cha mình đi theo nhịp riêng, dù nhịp ấy khởi đầu bằng một lý do rất trần tục là kiếm tiền.
Nhiều cuộc cãi vã trong nhà xảy ra chỉ vì ta muốn thắng một câu nói. Thắng rồi thì được gì, khi người ngồi đối diện là cha mẹ mình và cả hai cùng mất một buổi chiều?
Người con cũng phải tự tu
Nếu người đệ tử kia không chịu học, không chịu hỏi thầy, ông sẽ tiếp tục than phiền suốt mấy năm trời mà cha vẫn thế. Lòng hiếu thảo trưởng thành khi người con chịu sửa mình trước, thay vì chờ cha mẹ đổi thay.
Khi cái tôi chen vào giữa lòng hiếu thảo
Trong kinh có ghi chuyện một người tên Saccaka ở Vesali, nổi tiếng giỏi tranh luận, từng tuyên bố rằng ai đối thoại với ông cũng phải run sợ toát mồ hôi. Ông tin chắc rằng thân thể, cảm xúc, dòng tưởng, tâm hành, nhận thức chính là cái tôi của mình.
Đức Phật hỏi lại ông một câu rất giản dị: nếu thân này là của ông, ông có ra lệnh được cho nó phải thế này, không được thế khác hay không? Người giỏi lý luận ấy im lặng, và chính ông là người toát mồ hôi. Lời Phật dạy cách quán chiếu là:
“Cái này thật sự không phải của tôi, không phải là tôi, lại càng không phải tự ngã của tôi.”
— Kinh Chuyển Hóa Cái Tôi, Kinh Phật cho người tại gia
Trong gia đình, cái tôi ít khi xưng tên. Nó núp sau câu “con nói đúng mà cha mẹ không chịu nghe”, sau cảm giác bị tổn thương khi lời khuyên của mình bị gạt đi. Ta tưởng mình đang bảo vệ cha mẹ, thật ra đang bảo vệ ý kiến của mình.
Khi nhận ra điều đó, lòng hiếu thảo liền có chỗ thở. Ta vẫn nói điều cần nói, nhưng nói một lần rồi để đó, không biến nó thành cuộc truy đuổi. Chuyện hết chấp trước tâm sẽ nhẹ không phải là lý thuyết xa vời, nó bắt đầu ngay ở bàn ăn nhà mình.
Hiểu cái khổ của tuổi già, lòng hiếu thảo sẽ bớt vụng về
Trong bài pháp đầu tiên ở vườn Nai, Đức Phật nói về sự thật của khổ đau:
“Sự sinh là khổ, già nua là khổ, bệnh tật là khổ, chết chóc là khổ, chung đụng người ghét là khổ khó chịu, xa người thương yêu là khổ đoạn trường, mong muốn không được là khổ thất vọng.”
— Kinh Chuyển Pháp Luân
Cha mẹ già đang sống giữa những cái khổ ấy mỗi ngày mà ít khi nói ra. Thân yếu dần, mắt mờ, tai lãng, bạn bè lần lượt ra đi. Nỗi sợ lớn nhất của nhiều cụ không phải là chết, mà là trở thành gánh nặng, là thấy mình vô dụng trong chính ngôi nhà mình.
Ông cụ trong câu chuyện bám vào việc kiếm tiền, rất có thể vì đó là chỗ duy nhất ông còn thấy mình có giá trị. Nếu người con chỉ thấy “cha cố chấp”, anh sẽ mãi đứng bên ngoài nỗi khổ ấy.
Hiểu được vậy, ta sẽ thôi giành hết việc của cha mẹ. Ta để các cụ vẫn nhặt rau, vẫn tưới cây, vẫn dạy cháu học, chỉ đỡ đi những việc quá sức. Giữ lại cho cha mẹ cảm giác còn hữu ích cũng là một cách thể hiện lòng hiếu thảo mà ít người nghĩ tới.
Bảy việc nhỏ nuôi dưỡng lòng hiếu thảo mỗi ngày
Không cần chờ dịp lễ lớn, cũng không cần nhiều tiền. Bạn có thể bắt đầu từ hôm nay với những việc rất nhỏ sau đây:
- Gọi điện về nhà và nghe nhiều hơn nói. Hỏi một câu cụ thể như hôm nay nhà mình ăn gì, vườn ra sao, rồi im lặng lắng nghe đến hết.
- Dành một bữa cơm trong tuần không cầm điện thoại. Cha mẹ nhớ nhất là khuôn mặt con cái ngẩng lên nhìn mình, chứ không phải món ăn đắt tiền.
- Hỏi cha mẹ kể một chuyện ngày xưa và ghi âm lại. Mỗi câu chuyện là một phần đời sẽ không ai kể lại được nữa.
- Khi bất đồng, hạ giọng xuống một nấc và lùi lại một bước: thắng cha mẹ trong một câu nói là thua cả buổi chiều.
- Làm giúp một việc nặng, nhưng để cha mẹ giữ lấy việc các cụ yêu thích. Chăm sóc không có nghĩa là tước hết việc của người già.
- Rủ cha mẹ cùng làm một việc lành nhỏ: góp chút gạo cho người khó khăn trong xóm, thắp hương với tâm an, niệm Phật vài phút trước khi ngủ. Nếu các cụ muốn tập tu, bạn có thể cùng xem cách tu tại gia cho người mới bắt đầu rồi làm chung cho vui.
- Tự sửa mình: giữ năm giới, bớt nóng giận, sống tử tế với vợ chồng con cái. Thấy con mình sống lành, cha mẹ an lòng hơn mọi món quà.
Bảy việc ấy không có việc nào khó. Cái khó là làm đều đặn, làm cả những ngày mình mệt, mình bận, mình đang bực chuyện công ty. Lòng hiếu thảo được dệt bằng những sợi chỉ nhỏ như thế, chứ hiếm khi bằng một nghĩa cử lớn lao.
Khi cha mẹ không còn, lòng hiếu thảo vẫn còn chỗ để đi
Nhiều người tìm đọc câu chuyện về lòng hiếu thảo trong kinh Phật khi cha mẹ đã khuất, lòng nặng trĩu vì những điều chưa kịp làm. Nỗi ân hận ấy rất thật và rất người, không cần phải giấu đi.
Nhưng ân hận kéo dài mà không chuyển thành hành động thì chỉ làm mình kiệt sức. Theo tinh thần nhân quả, điều ta làm hôm nay vẫn tiếp tục sinh quả: một việc thiện làm với tâm tưởng nhớ cha mẹ, một lời kinh tụng trong đêm, một lần giúp người già neo đơn bên đường, đều là cách thương tiếp phần chưa kịp thương. Nhiều Phật tử tại gia tìm thấy sự an ủi khi hiểu ý nghĩa Kinh Địa Tạng Bồ Tát Bổn Nguyện và tụng đọc với tâm thành.
Nếu nỗi đau mất mát kéo dài, khiến bạn mất ngủ, không làm việc nổi, xin đừng gồng một mình. Hãy nói với người thân, tìm đến quý thầy quý sư cô, hoặc một chuyên gia tâm lý. Nương tựa đúng chỗ cũng là một phần của trí tuệ.

Lời kết: lòng hiếu thảo là một con đường tu
Câu chuyện cụ già tu mướn cuối cùng không nói về tiền, cũng không nói về chuỗi hạt. Nó nói về một người con đủ kiên nhẫn để không ép cha, và một vị thầy đủ từ bi để bước vào thế giới của một ông lão thích kiếm tiền, rồi dắt ông đi từ đó.
Lòng hiếu thảo không đo bằng mâm cao cỗ đầy hay bằng những lời chúc trong ngày lễ. Nó đo bằng mức độ nhẹ lòng của cha mẹ khi có mặt con bên cạnh. Mỗi lần ta hạ giọng, mỗi lần ta lắng nghe hết một câu chuyện cũ, mỗi lần ta buông ý muốn thắng, là một lần ta đang tu ngay trong gia đình mình.
Nguyện cho cha mẹ của mỗi người đọc được khỏe mạnh, an vui, và nguyện cho những người con đang mang nỗi ân hận biết tự tha thứ cho mình để bước tiếp. Chúc bạn một ngày bình an, và một bữa cơm nhà thật ấm.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về triết lý: 33. Kinh chuyển hóa cái tôi (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về triết lý: 27. Kinh chuyển pháp luân (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Chuyện cụ già tu mướn | Lời Phật Dạy (Lời Phật Dạy)