Nhiều người trong chúng ta vẫn tin rằng phải đủ tiền, đủ yên ổn, đủ người hiểu mình thì mới sống vui được. Nhưng điều kiện của hạnh phúc theo cái nhìn nhà Phật lại nằm ở một nơi gần hơn thế rất nhiều: chính tấm lòng mình hôm nay. Bài viết này xin cùng bạn đi lại từng điều kiện ấy, bằng lời dạy của người xưa và bằng những việc rất nhỏ có thể bắt đầu ngay chiều nay.
Chúng ta thường đặt điều kiện của hạnh phúc ở đâu?
Có một thói quen rất chung của con người: hễ thấy lòng chưa yên là lập tức đi tìm một thứ gì đó bên ngoài. Mệt thì tính chuyến đi xa. Buồn thì mở điện thoại. Thấy mình chưa đủ tốt thì ráng thêm một thành tích nữa.
Những việc ấy tự nó không sai. Chỉ là nếu bên dưới mọi tìm kiếm vẫn là một cái tâm không biết nghỉ, thì càng tìm, ta càng mỏi.
Một người có thể có nhà cửa đầy đủ mà vẫn thao thức mỗi đêm. Một người có hàng nghìn mối liên hệ trên mạng mà vẫn thấy cô độc trong bữa cơm tối. Cho nên câu hỏi đáng hỏi không phải là làm sao có thêm, mà là: những điều kiện của hạnh phúc ta đang đuổi theo có thật sự làm lòng mình nhẹ xuống hay không.
Khi hạnh phúc bị hẹn với ngày mai
Rất nhiều người sống bằng một lời hẹn: khi nào trả hết nợ, khi nào con vào đại học, khi nào công việc ổn định, khi nào người kia chịu hiểu mình, lúc đó mới bắt đầu vui.
Lời hẹn ấy nghe hợp lý, nhưng nó lặng lẽ biến hiện tại thành một khoảng thời gian để chịu đựng. Và điều đáng tiếc là khi điều kiện ấy đến thật, tâm quen chờ đợi lại dựng lên một điều kiện mới.
Miễn được lòng rồi: điều kiện của hạnh phúc đầu tiên là tâm an
Trong bài phú Cư trần lạc đạo, Trúc Lâm Đại Sĩ Trần Nhân Tông mở đầu Hội thứ hai bằng một câu rất gọn, gọn đến mức có thể làm người đọc khựng lại:
“Biết vậy! Miễn được lòng rồi; chẳng còn phép khác.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Nghĩa là: chỉ cần lòng mình thật sự yên, thì không còn phải tìm thêm phương pháp nào khác nữa. Câu ấy không phủ nhận việc học hỏi hay tu tập. Nó chỉ đặt lại thứ tự: mọi pháp môn rốt cuộc là để lòng được an, chứ không phải để ta sưu tầm thêm kiến thức rồi vẫn khổ như cũ.
Hiểu theo tinh thần đó, điều kiện của hạnh phúc không phải là một danh sách những thứ phải có, mà là một khả năng cần được nuôi dưỡng: khả năng trở về với chính mình. Người có khả năng ấy vẫn gặp mưa gió của đời, nhưng không bị mưa gió cuốn trôi.
Trong truyền thống Làng Mai, lời phú này thường được giảng theo hướng rất gần gũi: tâm thảnh thơi không phải món quà ai đó trao cho ta, mà là điều mỗi người tự khơi mở từ nơi tính sáng sẵn có của mình. Nói cách khác, không ai có thể an giùm lòng ta.
Gìn tính sáng: biết rõ cái đang có mặt trong lòng
Hội thứ hai đi tiếp bằng một câu chỉ thẳng vào cách thực tập:
“Gìn tính sáng, tính mới hầu an; nén niềm vọng, niềm dừng chẳng thác.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Gìn tính sáng là giữ gìn khả năng thấy biết chân thật nơi mình. Chúng ta khổ không chỉ vì chuyện đã xảy ra, mà còn vì cách mình nhìn chuyện đó. Cùng một câu nói của chồng hay của sếp, người này nghe ra sự coi thường, người kia nhận ra phía sau là một nỗi mệt chưa được chia sẻ.
Thấy rõ không có nghĩa là phải luôn vui
Gìn tính sáng không phải là cố tỏ ra tích cực, cũng không phải là phủ một lớp sơn đẹp lên nỗi đau. Đạo Phật không chối bỏ thực tại của khổ. Điều giáo lý nhà Phật chỉ ra là: giữa sự việc xảy đến và phản ứng của ta luôn có một khoảng trống, và chính trong khoảng trống ấy, chánh niệm có thể bước vào.
Thực tập cụ thể là gọi tên cái đang có: tôi đang giận, tôi đang sợ, tôi đang tủi thân, tôi đang mong được công nhận. Chỉ cần gọi đúng tên, ta đã bớt bị cảm xúc đồng hoá với mình.
Nén niềm vọng không phải là đè nén
Chữ “nén” dễ gây hiểu lầm. Tu theo tinh thần nhà Phật không phải là đánh nhau với chính mình, cấm mình không được buồn, không được giận. Vọng niệm khởi lên thì ta nhận diện, nhìn sâu vào gốc rễ của nó, rồi tự nó lắng xuống.
Thử để ý: khi nói “tôi là người nóng tính”, ta dán chặt mình vào cơn giận. Khi nói “trong tôi đang có một cơn giận”, ta bỗng có chỗ để thở. Khoảng cách nhỏ ấy chính là một trong những điều kiện của hạnh phúc mà ai cũng có thể tập mỗi ngày.
Thời nay tâm ta bị kích thích liên tục: một tin nhắn làm vui, một bình luận làm giận, một tấm ảnh làm chạnh lòng ganh tị. Biết dừng lại, không vội trao quyền cho mọi ý nghĩ vừa khởi lên, đó đã là tự do.
Bớt chấp cái tôi, lòng tự nhiên rộng ra
Trần Nhân Tông viết tiếp:
“Dứt trừ nhân ngã, thì ra tướng thực kim cương; dừng hết tham sân, mới lảu lòng mầu viên giác.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Nhân ngã là ý niệm phân biệt giữa “tôi” và “người”. Từ ý niệm ấy sinh ra biết bao phản ứng: tôi phải đúng, tôi bị xúc phạm, tôi phải hơn, tôi phải giữ hình ảnh của tôi.
Nhưng nhìn kỹ, cái tôi ấy không hề đứng một mình. Ta được làm nên bởi cha mẹ, bởi mảnh đất mình lớn lên, bởi những người đã thương và cả những người đã làm ta tổn thương. Đó là lý duyên sinh: mọi thứ có mặt nhờ vào nhiều điều kiện khác, không có gì tồn tại biệt lập.
Thấy được điều đó không làm ta yếu đi. Ngược lại, ta bớt phải gồng mình bảo vệ một hình ảnh cứng nhắc. Khi cái tôi bớt chiếm chỗ, sự hiểu và thương có thêm không gian để lớn lên. Và đây là một trong những điều kiện của hạnh phúc ít được nhắc tới nhất trong đời sống thường ngày: bớt hơn thua trong lòng mình.
Trong bữa cơm gia đình, chỉ cần một người chịu lùi nửa bước, không cố giành phần đúng, là cả nhà thở được. Bạn có thể đọc thêm về cách nuôi dưỡng hạnh phúc trong gia đình theo lời Phật dạy để thấy điều này rõ hơn.
Tịnh độ là lòng trong sạch: thôi hẹn hạnh phúc với một nơi khác
Có lẽ câu hay nhất của Hội thứ hai là câu này:
“Tịnh độ là lòng trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương; Di Đà là tính sáng soi, mựa phải nhọc tìm về Cực lạc.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Lời ấy không phủ nhận niềm tin Tịnh độ. Nó nhấn mạnh một điều rất thực tế: nếu lòng đầy sân hận, thì dù đang ngồi ở nơi đẹp nhất, ta vẫn sống trong lửa. Nếu lòng có hiểu, có thương, có khả năng buông bớt, thì trong một căn nhà nhỏ, ta vẫn nếm được vị an lạc trong đạo Phật.
Vì vậy, điều kiện của hạnh phúc không nằm ở việc đổi chỗ ở, đổi công việc hay đổi người bên cạnh, dù đôi khi những thay đổi đó cũng cần. Nó nằm ở chỗ ta có mang theo một cái tâm sáng trong hay không.
Hãy thử một việc rất cụ thể: tối nay, khi về đến nhà, thay vì mở điện thoại, bạn ngồi yên ba hơi thở rồi mới bước vào bếp. Chỉ ba hơi thở thôi, nhưng ta đang chọn có mặt thay vì tiếp tục chờ đợi.
Giới hạnh và biết đủ: hai điều kiện của hạnh phúc bền lâu
Hội thứ hai còn một lời nhắc rất thẳng về động cơ tu tập:
“Xét thân tâm, rèn tính thức, há rằng mong quả báo phô khoe; cầm giới hạnh, địch vô thường, nào có sá cầu danh bán chác.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Tu không phải để có một hình ảnh đẹp về người tu, cũng không phải để gom thành tích tâm linh. Ngay cả một tấm ảnh ngồi thiền hay một câu nói đạo vị cũng có thể trở thành chiếc áo mới của bản ngã, nếu ta thiếu tỉnh thức.
Thước đo chân thật hơn nằm ở những câu hỏi lặng lẽ: sau một thời gian thực tập, tôi có bớt khổ không, có hiểu người nhà hơn không, có bớt buông lời làm đau người khác không.
Giới là hàng rào hay là sự bảo hộ?
Nhiều người nghe tới giới thì thấy gò bó. Nhưng nếu nhìn kỹ, giữ giới chính là giữ tự do cho mình. Dừng được một lời cay nghiệt, ta giữ được hoà khí trong nhà. Dừng được một ham muốn không lành, ta khỏi phải trả giá nhiều năm sau đó.
Giới hạnh vì thế là nền đất để ta đứng vững trước vô thường, khi công việc thay đổi, khi sức khoẻ sa sút, khi người thân rời đi.
Biết đủ không phải là cam chịu
Hai câu cuối của Hội thứ hai nói về một đời sống rất giản dị:
“Nhược chỉn vui bề đạo đức, nửa gian lều quí nữa thiên cung; dầu hay mến thửa nhân nghì, ba phiến ngói yêu hơn lầu gác.” (Cư trần lạc đạo, Hội thứ hai – Trần Nhân Tông)
Người xưa không cổ vũ sự nghèo khó. Điều được chỉ ra là: giá trị của một đời sống không đo bằng số lượng những thứ ta sở hữu. Ta vẫn đi làm, vẫn lo cho con, vẫn xây dựng sự nghiệp, nhưng bên trong vẫn nhận ra đâu là điều thật sự cần.
Biết đủ là không để lòng tham cầm lái đời mình. Nếu muốn đi sâu hơn vào điểm này, bạn có thể đọc thêm bài biết đủ là hạnh phúc. Khi tâm biết đủ, nhiều điều kiện của hạnh phúc bỗng hiện ra ngay trong những thứ ta vẫn có sẵn mà chưa từng để ý.
Những việc nhỏ nuôi dưỡng điều kiện của hạnh phúc mỗi ngày
An lạc hiếm khi đến từ một biến cố lớn. Nó được chế tác từ rất nhiều giây phút nhỏ. Dưới đây là những việc bạn có thể làm ngay hôm nay, không cần thêm thời gian hay tiền bạc.
- Sáng dậy, trước khi cầm điện thoại, thở ba hơi và biết mình đang còn sống, đang còn một ngày.
- Khi cơn giận nổi lên, im lặng đếm mười hơi thở rồi mới trả lời. Một lần không trả lời trong lúc đang giận cũng là một lần ta giữ được lòng mình.
- Gọi tên cảm xúc đúng như nó là: “trong tôi đang có nỗi lo”, thay vì “đời tôi thật tệ”.
- Mỗi ngày đặt điện thoại xuống mười lăm phút để thật sự có mặt với người đang ngồi trước mặt.
- Trong bữa cơm, ăn ba miếng đầu tiên trong im lặng, biết rõ mình đang ăn gì.
- Trước khi mua một món đồ, hỏi một câu: mình cần nó, hay mình đang muốn khoả lấp một nỗi trống?
- Buổi tối, ghi lại ba điều mình biết ơn trong ngày, dù nhỏ như một cơn mưa vừa tạnh lúc tan ca.
- Mỗi tuần nói một lời xin lỗi hoặc một lời cảm ơn mà bạn đã nợ ai đó từ lâu.
Làm đều đặn trong một tháng, bạn sẽ thấy các điều kiện của hạnh phúc không nằm ở đâu xa, mà đang được chính tay mình xếp lại từng chút một. Nếu muốn có một lộ trình rộng hơn, bài sống tỉnh thức là gì sẽ giúp bạn nối những việc nhỏ này thành một nếp sống.
Giữa đời thường vẫn có thể an: cư trần mà vui đạo
Có người nghĩ phải lên núi mới tu được. Nhưng gia đình là nơi tu, công việc là nơi tu, những lần bị hiểu lầm cũng là nơi tu.
Vấn đề không phải là tìm một chỗ không có phiền não, bởi chỗ ấy không có trên đời. Vấn đề là học cách không để phiền não làm chủ nhân của đời mình.
Nơi ta đang đứng, với đủ cả thuận duyên lẫn nghịch duyên, cũng chính là nơi con đường tu tập đang mở ra.
Nếu nỗi khổ trong lòng bạn quá nặng, kéo dài nhiều tháng và khiến bạn không còn thiết sống, xin đừng gắng gượng một mình. Hãy nói với một người thân, một vị thầy bạn tin tưởng, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Nhờ giúp đỡ cũng là một hành động trí tuệ.
Lời kết: điều kiện của hạnh phúc nằm trong tầm tay bạn
Đi hết một vòng, ta thấy các điều kiện của hạnh phúc theo lời dạy nhà Phật thật ra rất căn bản: giữ cho tâm sáng, nhận diện vọng niệm, chuyển hoá tham sân, bớt chấp cái tôi, giữ giới hạnh và học biết đủ. Không có điều nào đòi hỏi ta phải trở thành một con người phi thường.
Chúng ta không cần đợi cuộc đời hoàn toàn yên ổn mới bắt đầu tu. Không cần đợi mọi người hiểu mình mới bắt đầu thương. Không cần đợi đủ mọi điều kiện của hạnh phúc mới cho phép mình an vui.
Hơn bảy trăm năm trước, người xưa đã nhắc: miễn được lòng rồi, chẳng còn phép khác. Mong bạn hôm nay dừng lại một chút, đặt tay lên ngực và hỏi rất hiền: lòng mình đã thật sự được an chưa? Chúc bạn và gia đình thân tâm thường an lạc.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Từ lòng thảnh thơi đến một đời sống tỉnh thức (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
