Có những ngày ta thấy đời bạc bẽo: cho đi nhiều mà nhận lại chẳng bao nhiêu, lòng cứ nặng trĩu một nỗi tủi thân khó gọi tên. Những tích truyện Phật giáo về lòng biết ơn dưới đây không hứa đổi thay hoàn cảnh, nhưng có thể đổi cách ta nhìn hoàn cảnh. Khi lòng biết ơn được nuôi dưỡng mỗi ngày, cái khổ trong tâm tự nhiên vơi đi một phần.
Lòng biết ơn trong đạo Phật là một pháp tu, không phải phép xã giao
Nhiều người nghĩ biết ơn chỉ là nói một tiếng cảm ơn cho phải phép. Trong nhà Phật, tri ân đi xa hơn thế. Đó là cái thấy rõ ràng rằng không một ai trong chúng ta sống được một mình.
Bát cơm trên mâm chiều nay có mồ hôi người trồng lúa, có nắng, có mưa, có bàn tay người nấu và cả sự nhẫn nại của người đi chợ. Giáo lý nhà Phật gọi mối liên hệ chằng chịt ấy là duyên khởi, nghĩa là cái này có nên cái kia có, chẳng có gì tự nó xuất hiện một mình.
Khi thấy được như vậy, lòng biết ơn không còn là việc phải cố gắng. Nó khởi lên tự nhiên như người đang khát nhận ra mình vừa được uống nước.
Biết ơn khác với mang nợ
Mang nợ làm người ta co lại, muốn trả cho xong để khỏi vướng. Biết ơn thì mở lòng ra, muốn tiếp tục trao đi điều mình đã nhận.
Một người cha bớt gắt gỏng với con vì nhớ ngày xưa mẹ mình đã nhẫn nhịn ra sao, đó là biết ơn. Trong tinh thần nhân quả, mỗi lần ta nhớ ơn là một lần ta gieo nhân lành để gặt quả lành ngay trong tâm mình, trước khi quả ấy biểu hiện ra bên ngoài.
Tích truyện thứ nhất: Nửa ngày trai giới và vị thần cây nhớ ơn người chủ
Chuyện kể trong kho truyện cổ Phật giáo rằng có một người làm công nghèo, sinh sống nhờ việc làm thuê cho trưởng giả Cấp Cô Độc. Hôm ấy là ngày trai giới, cả nhà đều giữ giới không ăn chiều, riêng anh đi rừng về nên hay tin quá muộn.
Anh từ chối phần cơm tối dù đã làm lụng cực nhọc suốt ngày. Đêm xuống, cơn đói hành hạ, anh thắt một sợi dây quanh bụng rồi siết dần. Chủ nhà thương, cầm đuốc mang kẹo đến cho, anh vẫn không ăn vì không muốn mất phần công đức nhỏ nhoi của nửa ngày giữ giới.
Anh qua đời khi trời rạng sáng và tái sinh làm vị thần cây đa, có uy lực lớn. Nhiều năm sau, năm trăm vị ẩn sĩ đi ngang nghỉ chân dưới gốc cây, kinh ngạc trước thần lực ấy mà gặng hỏi mãi, vị thần cây mới chịu kể lại chuyện xưa.
Trưởng giả đã cúng dường Phật, cúng dường Pháp, cúng dường Tăng. Và nhờ ông ta, tôi hưởng được phước báo nửa ngày trai giới nên mới có đại thần lực này.
Điều đáng học không nằm ở thần lực
Chi tiết đẹp nhất của tích truyện này không phải là phép lạ, mà là một câu nói. Khi có trong tay điều quý giá, vị thần cây không nhận công về mình mà nhớ ngay đến người đã mở cho mình cánh cửa.
Đời sống chúng ta cũng vậy. Có người dạy ta nghề, có người cho ta cơ hội đầu tiên, có người lặng lẽ gánh bớt phần việc nặng để ta đi học. Giữ được lòng biết ơn với những người ấy, ta sẽ khó trở nên kiêu mạn khi đời khá lên.
Lòng biết ơn không làm cho người kia giàu thêm, nhưng làm cho lòng mình bớt nghèo.
Tích truyện thứ hai: Cô tỳ nữ bớt xén tiền và tấm lòng của hoàng hậu
Trong nhóm truyện về thời vua Udena có một câu chuyện rất đời. Cô tỳ nữ Khujjuttarà mỗi ngày được giao tám đồng tiền đi mua hoa cho hoàng hậu Sàmàvatì, nhưng cô chỉ mua bốn đồng, bốn đồng còn lại lặng lẽ cất riêng.
Một hôm, người bán hoa mời cô ở lại nghe Đức Phật thuyết pháp. Nghe xong, lòng cô chuyển. Hôm ấy cô mang về đủ số hoa, và hoàng hậu ngạc nhiên vì hoa nhiều gấp đôi mọi ngày.
Sự thật được nói ra. Điều bất ngờ là hoàng hậu không mắng nhiếc, không đòi lại số tiền đã mất, cũng không truy cứu quá khứ. Bà chỉ muốn biết bài pháp nào đã làm một con người thay đổi nhanh đến thế, rồi xin được nghe lại.
Hai chiều của lòng biết ơn
Từ hôm đó, cô tỳ nữ được mời ngồi lên pháp tòa, kể lại cho năm trăm cung nữ nghe những gì mình đã nghe. Cô làm việc ấy trung thực đến mức về sau thuộc lòng kinh điển, và theo tư liệu, Đức Phật đã xác nhận cô là người giảng pháp bậc nhất trong hàng nữ cư sĩ.
Người được tha thứ đã đền đáp bằng cả đời học pháp và chia sẻ pháp. Người tha thứ thì nhận lại một người thầy ngay trong nhà mình. Lòng biết ơn trong tích truyện này chảy theo hai chiều, và cả hai bên đều được lợi.
Về sau, khi tai họa ập đến cung điện, hoàng hậu vẫn nhắc các cung nữ giữ tâm từ, không oán giận bất cứ ai. Lời bà dặn trước đó còn được ghi lại:
Các bạn, chúng ta không còn nơi nương tựa nào khác. Hãy thật tình yêu mến vua và hoàng hậu như thương chính mình. Ðừng giận dữ bất cứ ai.
Đoạn kết của câu chuyện có nhiều mất mát, như mọi kiếp người đều chịu chung quy luật vô thường. Nhưng điều người xưa muốn gửi lại là thái độ của tâm: giữa lửa dữ, một cái tâm không oán hận vẫn là nơi nương tựa.
Tích truyện thứ ba: Công chúa Diệu Thiện và lòng biết ơn cha mẹ
Đây là truyện cổ dân gian gắn với Phật tích chùa Hương, không phải kinh văn, nên ta đọc nó như một bài học biểu tượng hơn là chuyện lịch sử.
Vua Diệu Trang có ba cô con gái. Hai cô chị chọn phò mã theo ý vua cha, riêng công chúa út Diệu Thiện xin không lấy chồng, chỉ mong tìm được người chữa lành khổ đau cho muôn dân. Vua giận, nhốt nàng trong vườn hoa, bỏ đói, bỏ rét, rồi sau đó là chuỗi ngày bị xua đuổi, bị áp giải, phải sống nhờ rừng núi.
Nhiều năm sau, vua lâm trọng bệnh, thầy thuốc bó tay. Một cụ già mách rằng phải tìm người tâm bình khí hòa, không biết nóng giận, xin đôi tay và đôi mắt của người ấy làm thuốc. Người được tìm thấy trên núi Hương Sơn chính là Diệu Thiện, và nàng đã cho đi không chút do dự.
Đọc tích truyện này thế nào cho đúng
Hình ảnh hiến tay, hiến mắt là ngôn ngữ ước lệ của truyện cổ, nói về một tình thương không còn tính toán hơn thua. Không ai khuyên chúng ta làm tổn hại thân thể mình để báo hiếu.
Điều đáng nhớ là Diệu Thiện cứu cha trong khi chính cha từng đẩy nàng vào chỗ chết. Lòng biết ơn ở đây lớn hơn ký ức tổn thương, và đó mới là chỗ khó của người tu tại gia.
Có một chi tiết nữa ít người để ý. Sau khi khỏi bệnh và phát tâm tu hành, đến lúc gần thành tựu, nhà vua vẫn khởi một niệm tiếc kho vàng cũ, nên quả vị cũng theo đó mà khác đi. Người xưa nhắc khéo rằng tâm tham ẩn rất sâu, và việc tu là chuyện của từng niệm, không phải chuyện của một lần phát nguyện.
Những tích truyện Phật giáo về lòng biết ơn soi sáng đời sống hôm nay
Ba câu chuyện ở ba bối cảnh khác nhau nhưng cùng chỉ về một điểm: người biết nhớ ơn là người có tâm rộng, và tâm rộng thì ít khổ.
Biết ơn cả thuận duyên lẫn nghịch duyên
Có lần Đức Phật bị người ta mắng nhiếc suốt mấy ngày liền, Tôn giả A-nan xin Ngài rời đi nơi khác. Ngài hỏi lại: nếu nơi kia cũng bị mắng thì sẽ đi đâu nữa. Rồi Ngài dạy rằng ở đâu có khó khăn thì giải quyết ngay ở đó, và tự ví mình như con voi xông trận phải hứng chịu tên bắn từ bốn phía.
Ta như voi giữa trận,
Hứng chịu cung tên rơi,
Chịu đựng mọi phỉ báng,
Ác giới rất nhiều người.
(Kinh Pháp Cú, phẩm Voi)
Người làm ta tổn thương cũng là người dạy ta bài học nhẫn. Không cần gượng ép nói lời cảm ơn họ, chỉ cần không để cơn giận kéo mình đi xa thêm, đó đã là một hình thức trưởng thành của lòng biết ơn.
Biết ơn đi liền với biết đủ
Người luôn thấy thiếu thì khó thấy ơn. Mắt cứ dán vào thứ chưa có, làm sao nhìn ra những gì đang có trong tay.
Vì vậy, nuôi lòng biết ơn cũng chính là tập biết đủ để thấy hạnh phúc ngay trong hoàn cảnh hiện tại: còn sức khỏe để đi làm, còn người để nấu cho một bữa cơm, còn một mái nhà để về.
Biết ơn là nhớ người đã đi cùng mình đoạn đường cũ
Sau khi thành đạo, Đức Phật đã vượt một quãng đường rất xa từ Bồ Đề Đạo Tràng đến vườn Lộc Uyển để tìm năm anh em Kiều Trần Như, những người từng tu chung một pháp với Ngài thuở còn khổ hạnh. Hình ảnh ấy gợi cho người đời sau một điều giản dị: khi mình có được chút thành tựu, hãy nhớ quay lại với những người đã cùng mình đi qua đoạn đường gian nan nhất.
Thực hành lòng biết ơn mỗi ngày cho người tại gia
Đọc truyện mà không thực tập thì truyện chỉ là chuyện. Dưới đây là vài việc rất nhỏ, có thể bắt đầu ngay hôm nay, không cần thêm thời gian hay tiền bạc.
- Ba điều mỗi tối. Mỗi tối trước khi ngủ, nhớ lại ba điều trong ngày mình đã nhận được từ người khác, dù nhỏ như một lời hỏi han.
- Một hơi thở trước bữa cơm. Trước khi cầm đũa, thở vào thở ra một hơi và nhìn mâm cơm, thầm nhớ đến những bàn tay đã làm nên nó.
- Nói lời cảm ơn cụ thể. Thay vì cảm ơn chung chung, hãy nói rõ: con cảm ơn mẹ vì sáng nay mẹ dậy sớm nấu cho con.
- Gọi cho một người cũ. Mỗi tuần một cuộc điện thoại ngắn cho thầy cô, người họ hàng, người bạn từng giúp mình lúc khó khăn.
- Biết ơn thân mình. Khi mỏi lưng, đau đầu, thay vì bực bội, hãy thầm cảm ơn cơ thể đã gánh cho mình bao nhiêu năm.
- Trả ơn bằng việc lành. Người đã giúp ta có khi không cần nhận lại gì, vậy hãy chuyển phần ấy cho một người khác đang cần.
- Ghi lại. Một cuốn sổ nhỏ, mỗi ngày một dòng. Sau ba tháng đọc lại, bạn sẽ thấy đời mình không nghèo như mình tưởng.
Những việc này nghe đơn giản nhưng cần sự đều đặn, giống như cách ta tập chánh niệm trong sinh hoạt hằng ngày: làm ít mà bền còn hơn làm nhiều rồi bỏ.
Khi lòng chưa thể biết ơn
Có những vết thương quá sâu, nhắc đến người kia là nước mắt lại trào. Đừng tự ép mình phải biết ơn ngay, vì sự gượng ép chỉ chôn cơn đau xuống sâu hơn.
Hãy bắt đầu từ chỗ dễ: biết ơn người đang thương mình, biết ơn một buổi sáng yên. Nếu nỗi đau kéo dài, mất ngủ, không làm việc nổi, xin đừng ngại tìm đến người thân, một vị thầy mình tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý. Nhờ người khác nâng đỡ cũng là một cách thương mình.
Lời kết: Lòng biết ơn là hạt giống gieo mỗi ngày
Vị thần cây nhớ ơn người chủ cũ. Cô tỳ nữ đền đáp tấm lòng bao dung của hoàng hậu bằng cả đời học pháp. Công chúa Diệu Thiện cứu cha dù từng bị cha xua đuổi. Những tích truyện Phật giáo về lòng biết ơn ấy không dạy ta phép lạ nào, chỉ nhắc rằng tâm người có thể rộng hơn hoàn cảnh rất nhiều.
Nhân quả không phải sự thưởng phạt từ bên ngoài, mà là dòng chảy tự nhiên của hành động có tác ý. Mỗi lần ta nhớ ơn thay vì oán trách, ta đang đặt tâm mình vào một dòng chảy hiền lành hơn, và quả của nó thấy được ngay trong giấc ngủ đêm nay.
Chúc bạn giữ được lòng biết ơn trong những ngày thường rất đỗi bình thường: một bữa cơm còn nóng, một người còn ngồi đó để mình nói chuyện, một hơi thở vào ra nhẹ nhàng. Nguyện cho bạn và gia đình an lạc.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Truyện cổ Phật giáo: Phật tích chùa Hương (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Truyện cổ Phật giáo: Những chuyện luân hồi của vua Udena (phần 6) (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Đức Phật quán nhân duyên giáo hóa năm ẩn sĩ Kiều Trần Như (Giác Ngộ Online)
