Có những ngày ta vẫn đi chùa, vẫn tụng kinh, vẫn làm việc thiện, mà lòng thì rối và mái nhà thì chưa yên. Bát chánh đạo trong đời sống không phải là giáo lý xa vời dành riêng cho người xuất gia, mà là tám nhánh đường rất cụ thể đi ngang qua bữa cơm, lời nói và cách kiếm sống của mỗi chúng ta. Bài viết này mời bạn đi lại tám nhánh đường ấy bằng ngôn ngữ của một người tại gia đang sống giữa đời thường.
Bát chánh đạo bắt đầu từ một bài pháp rất gần với nỗi khổ con người
Sau bốn mươi chín ngày thiền định và chứng ngộ dưới cội bồ-đề, Đức Phật tìm về vườn Lộc Uyển để gặp lại năm anh em Kiều Trần Như, những người từng cùng Ngài tu khổ hạnh. Bài pháp đầu tiên ấy, được ghi lại trong kinh Chuyển Pháp luân, không mở đầu bằng thần quyền hay phép màu.
Ngài bắt đầu bằng điều mà ai cũng đang mang trong người: khổ đau. Sinh, già, bệnh, chết. Cầu mong mà không được. Thương nhau lại phải xa lìa. Ghét nhau mà ngày nào cũng phải nhìn mặt.
Nhưng Đức Phật không dừng lại ở chỗ gọi tên nỗi khổ như một định mệnh buồn. Ngài chỉ rõ gốc rễ của khổ nằm ở tham ái, chấp thủ và vô minh, rồi trao cho con người một lối đi để tự chuyển hoá. Lối đi tám nhánh ấy chính là bát chánh đạo.
Điều đáng quý là bài pháp đó không buộc ai phải tin. Nó mời người nghe đi thử rồi tự kiểm chứng. Ngài không hứa ban phát an vui cho bất kỳ ai, chỉ mở ra một con đường; còn đặt chân lên con đường ấy hay không là việc của từng người.
Trung đạo: không buông thả mà cũng không tự hành hạ mình
Trước khi kể ra tám nhánh, Đức Phật nói về hai cực đoan mà người tu nên tránh: đắm chìm trong dục lạc và ép xác khổ hạnh. Cả hai đều bào mòn con người mà không dẫn đến trí tuệ.
Hơn hai ngàn năm trăm năm sau, hai cực đoan ấy vẫn còn, chỉ đổi hình dáng. Có người tin hạnh phúc nằm ở chỗ sở hữu thêm: thêm một chiếc xe, thêm một mảnh đất, thêm vài lời khen trên mạng. Có người lại tự đẩy mình vào guồng quay kiệt sức, ăn vội, ngủ ít, chạy theo thành tích cho tới khi cơ thể lên tiếng mới giật mình.
Trung đạo không có nghĩa là nửa vời hay dễ dãi; đó là biết vừa đủ, làm việc hết lòng mà không đánh đổi sức khoẻ và tình thân.
Bát chánh đạo chính là con đường ở giữa ấy, được chia nhỏ thành tám việc rất dễ kiểm tra mỗi ngày. Không ai phải bỏ nhà bỏ cửa mới bước lên được. Bạn có thể bắt đầu ngay tại bàn ăn tối nay, bằng một câu nói nhẹ hơn thường lệ.
Tám nhánh của bát chánh đạo nói gì với người tại gia
Nhiều người vẫn nghĩ bát chánh đạo là chuyện của chư tăng ni hoặc của những vị Phật tử tu lâu năm. Thật ra tám nhánh ấy chạm vào những việc rất thường: ta thấy đời bằng con mắt nào, nuôi ý nghĩ gì, nói năng ra sao, làm gì, kiếm sống bằng cách nào, và tâm ta đang ở đâu trong giờ phút này.
Chánh kiến và chánh tư duy: thấy cho đúng rồi mới nghĩ cho lành
Chánh kiến là cái thấy phù hợp với sự thật: mọi chuyện đều do nhân duyên hợp lại, gieo hạt nào gặt quả nấy, không có gì đứng yên mãi mãi. Khi hiểu điều này, ta bớt dằn vặt câu hỏi “sao lại là tôi” và bắt đầu hỏi “từ đây tôi có thể làm gì”. Nếu muốn đi sâu hơn về cách hạt giống hành vi trổ quả, bạn có thể đọc thêm bài luật nhân quả trong đời sống.
Chánh tư duy là nếp nghĩ không nuôi tham, không nuôi hận, không nuôi ý muốn làm hại ai. Một ngày tâm ta khởi lên hàng ngàn ý nghĩ, có ý nghĩ lành, có ý nghĩ độc. Tu nhánh này không phải là ép mình đừng nghĩ, mà là biết chọn ý nghĩ nào đáng nuôi lớn.
Chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng: giữ mình trong cách cư xử
Ba nhánh giữa của bát chánh đạo nói về hành xử với người khác. Chánh ngữ là lời nói chân thật, không gây tổn thương, không thêm bớt, không đâm thọc sau lưng. Thời của tin nhắn và bình luận, một câu buông ra lúc bực mình cũng đủ khiến người khác mất ngủ nhiều đêm.
Chánh nghiệp là hành động không gây hại: không giết hại, không lấy của không cho, không sống buông thả trong quan hệ tình cảm. Đó cũng là phần hồn của năm giới mà người tại gia gìn giữ.
Chánh mạng là kiếm sống chân chính. Giữa một xã hội cạnh tranh, không ít người sẵn sàng làm ăn gian dối, thao túng lòng tin, buôn bán trên nỗi sợ của người khác. Đức Phật không phủ nhận nhu cầu mưu sinh, nhưng nhắc rằng hạnh phúc của mình khó bền nếu được dựng trên tổn hại của người.
Chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định: chăm sóc phần bên trong
Ba nhánh cuối của bát chánh đạo hướng vào nội tâm. Chánh tinh tấn là siêng năng đúng chỗ: ngăn điều xấu chưa sinh, buông điều xấu đã sinh, nuôi điều lành chưa có, giữ điều lành đang có. Siêng mà đi sai hướng thì càng đi càng xa.
Chánh niệm là khả năng nhận biết thân tâm mình trong từng khoảnh khắc. Giận thì biết mình đang giận. Lo thì biết mình đang lo. Ham muốn khởi lên cũng biết đó là ham muốn. Chỉ cần nhận ra thôi, cơn cảm xúc đã bớt quyền sai khiến ta.
Chánh định là tâm an trú, không tán loạn, đủ vững để nhìn sự việc mà không bị nó cuốn đi. Người mới tập có thể bắt đầu rất đơn giản với hơi thở; bài thiền định cho người mới bắt đầu gợi ý những bước đầu tiên nhẹ nhàng.
Bát chánh đạo trong đời sống gia đình: hoà hợp như nước với sữa
Có một lần, tại một ngôi chùa ở xứ Kosambi, một số vị tu sĩ vướng vào tranh chấp, dùng lời nói làm vũ khí đả thương nhau. Đức Phật đến tận nơi, khuyên can, rồi dạy bằng bài kệ:
Lấy hận rửa hận thù,
Hận thù không hết được,
Từ bi diệt hận thù,
Là định luật muôn đời.
(Kinh Sống trong hoà hợp)
Đọc đoạn ấy, nhiều người trong chúng ta sẽ thấy mái nhà của mình. Vợ chồng giận nhau ba ngày không nói. Anh em bất hoà vì mảnh đất của cha mẹ. Cha con ngồi chung mâm cơm mà mỗi người nhìn một hướng. Ai cũng thấy mình đúng, ai cũng đợi người kia lên tiếng trước.
Bát chánh đạo trong đời sống gia đình bắt đầu ở chỗ rất nhỏ: bớt một câu trả đũa. Khi ta thôi kể đi kể lại chuyện “nó đã làm gì tôi”, vết thương mới có cơ hội lành. Không ai bảo ta phải giả vờ như chưa từng đau, chỉ là đừng nuôi nỗi đau ấy bằng cách nhắc lại mỗi ngày.
Trong bài kinh ấy còn kể chuyện ba vị tôn giả sống chung mà không phiền nhau: người về trước dọn chỗ ngồi, soạn nước, để dành phần ăn; ai thấy lu nước cạn thì lặng lẽ châm đầy, không đợi ai nhờ. Khi Đức Phật hỏi về cách họ sống, họ thưa rằng:
Bỏ tâm của mình, sống thuận tâm người.
(Kinh Sống trong hoà hợp)
Bảy chữ ấy là cả một bài học cho mọi mái nhà. Bỏ bớt cái ý riêng muốn mọi thứ phải theo mình, để tâm mình mềm lại trước người thân. Đó cũng là chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh niệm đang cùng làm việc với nhau.
Chánh niệm trong bát chánh đạo: tập sống trọn vẹn với hiện tại
Nhiều nỗi khổ của chúng ta không nằm ở hôm nay, mà nằm ở một ngày đã qua hoặc một ngày chưa tới. Ta nhai lại lỗi lầm cũ cho đến khi nó thành vết chai. Ta phập phồng về chuyện năm sau, mười năm sau, trong khi bữa cơm trước mặt nguội dần. Về điều này, có bài kệ Đức Phật dạy được ghi lại như sau:
Không chạy về quá khứ
Không rượt đuổi tương lai
Quá khứ đã qua rồi
Tương lai thì chưa đến.
Thực tại là hiện tại
Tuệ quán chính ở đây.
(Kinh Sống trong hiện tại)
Đức Phật giải thích rằng “chạy về quá khứ” là ngồi tìm niềm vui hoặc nỗi tiếc trong những gì thân tâm mình từng là, mà bỏ quên đời sống đang diễn ra. Còn “rượt đuổi tương lai” là mải mơ tưởng mình sẽ thế này thế khác, trong khi không hề gieo nhân duyên nào cho điều đó trong hôm nay.
Ngài không dạy ta thờ ơ với ngày mai. Ngài chỉ nhắc rằng tương lai là quả của hiện tại, nên muốn có một ngày mai lành thì hãy chăm sóc hạt giống hôm nay. Đây là chỗ chánh niệm và chánh kiến trong bát chánh đạo gặp nhau.
Thực tập không cần cầu kỳ. Khi rửa bát, biết mình đang rửa bát. Khi con kể chuyện ở lớp, đặt điện thoại xuống mà nghe cho hết câu. Những điều đó nghe rất nhỏ, nhưng lặp lại đủ lâu sẽ đổi hẳn không khí một gia đình, như chia sẻ trong bài lối sống tỉnh thức cho người tại gia.
Bảy việc nhỏ để đưa bát chánh đạo vào đời sống mỗi ngày
Giáo lý chỉ thật sự là của mình khi đi vào thân, khẩu, ý. Dưới đây là bảy việc bạn có thể bắt đầu ngay hôm nay, mỗi việc gắn với một nhánh của con đường tám nhánh.
- Buổi sáng, trước khi cầm điện thoại, ngồi yên ba phút theo dõi hơi thở vào ra. Đó là bước đầu của chánh niệm và chánh định.
- Trước khi nói một câu nặng lời, hãy thở vào thở ra ba hơi rồi mới quyết định có nên nói hay không.
- Chọn một việc trong ngày làm cho trọn: ăn cơm chỉ ăn cơm, nghe người nhà nói thì nghe cho hết, không vừa nghe vừa lướt màn hình.
- Mỗi lần khởi ý trách móc ai đó, tự hỏi một câu: điều này có thật, có cần thiết, có tử tế không. Ba câu hỏi ấy là bộ lọc của chánh ngữ.
- Rà lại cách mình kiếm sống trong tuần qua: có chỗ nào mình đã làm lợi cho mình bằng cái thiệt của người khác chưa. Nếu có, sửa từ việc nhỏ nhất.
- Làm một việc lành không ai biết: nhường đường, dọn giúp bàn ăn, chuyển tiền cho quỹ giúp người bệnh. Chánh nghiệp lớn lên từ những việc không cần ai khen.
- Buổi tối, dành năm phút nhìn lại ngày vừa qua, ghi nhận một điều mình làm được và một điều cần sửa, rồi buông xuống mà ngủ. Đó là chánh tinh tấn của người tại gia.
Khi tâm chao đảo, đừng vội kết luận mình không tu được
Ai thực tập rồi cũng có lúc thấy mình đi lùi. Trong bài kinh kể về thời gian Đức Phật còn đang tìm đường giác ngộ, Ngài cũng nhận ra tâm mình từng bị nhiều thứ quấy rối và phải kiên nhẫn chuyển hoá từng thứ một:
- nghi hoặc, ngờ vực chính con đường mình đang đi;
- hôn trầm, buồn ngủ, thiếu chú ý;
- sợ hãi và những ý nghĩ ái dục khởi lên;
- tinh cần quá độ hoặc tinh cần quá yếu, lúc dồn sức lúc buông xuôi.
Biết được những chướng ngại ấy là chuyện thường của tâm người, ta sẽ bớt tự trách. Tu bát chánh đạo không phải là giữ cho tâm luôn phẳng lặng, mà là mỗi lần tâm nổi sóng thì biết mình đang nổi sóng và nhẹ nhàng quay về. Với những nỗi đau quá lớn, mất mát người thân hay trầm cảm kéo dài, xin đừng gồng mình một mình: hãy nói với người thân, tìm một vị thầy hiền trí hoặc một chuyên gia có chuyên môn để được nâng đỡ.
Lời kết: bát chánh đạo là con đường của người đang đi
Bánh xe Chánh pháp được khởi động hơn hai ngàn năm trăm năm trước không phải bằng quyền lực hay sự áp đặt, mà bằng khả năng giúp con người hiểu chính mình. Bát chánh đạo trong đời sống hôm nay vẫn giữ nguyên sức sống ấy, bởi cội rễ khổ đau của chúng ta vẫn là lòng tham không cùng và tâm chấp giữ.
Bạn không cần đi trọn tám nhánh trong một ngày. Chỉ cần hôm nay nói một câu tử tế hơn hôm qua, ăn một bữa cơm có mặt trọn vẹn với người nhà, làm một việc kiếm sống mà lòng không phải né tránh ánh nhìn của ai. Từng bước nhỏ như vậy đã là đang đi rồi. Nếu đang mang một nỗi đau chưa nguôi, bạn có thể đọc thêm về cách vượt qua đau khổ theo lời Phật dạy để có thêm chỗ nương tựa.
Nguyện cho bạn và gia đình mỗi ngày bớt một chút hơn thua, thêm một chút hiểu và thương. Con đường tám nhánh vẫn mở dưới chân mình, ngay chỗ mình đang đứng.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về thiền và chuyển hóa: 49. Kinh Sống trong hiện tại (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về gia đình, xã hội và chính trị: 20. Kinh sống trong hòa hợp (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Mùa Phật đản, lắng lòng với lời kinh Chuyển Pháp luân (Phật học lược khảo)