Có những đêm ta nằm xuống, mọi việc bên ngoài trông vẫn ổn, mà trong lòng nặng như có đá đè. Khi ấy, câu hỏi làm sao vượt qua đau khổ không còn là chuyện lý thuyết, nó là chuyện sống còn của từng ngày. Bài viết này xin cùng bạn đi lại con đường Đức Phật đã chỉ: nhìn thẳng vào gốc của khổ, chăm sóc chính tâm mình, rồi thực tập từng bước nhỏ để vượt qua đau khổ ngay trong đời sống tại gia bận rộn.
Khổ Đau Không Phải Là Bản Án Dành Cho Riêng Ai
Khi một người vừa tiễn mẹ ra đồng, vừa mất việc, hoặc ngồi trong căn nhà mà vợ chồng cả tuần không nói với nhau một câu tử tế, lời khuyên “thôi buông bỏ đi” nghe thật xa vời. Điều họ cần trước hết không phải một bài giảng, mà là một người chịu ngồi xuống bên cạnh và thừa nhận: đúng, chuyện này đau thật.
Đức Phật cũng bắt đầu con đường của Ngài bằng sự thừa nhận ấy. Sự thật đầu tiên trong Tứ Diệu Đế là có khổ – không tô hồng, không phủ nhận. Nhưng Ngài không dừng ở đó, Ngài chỉ tiếp nguyên nhân của khổ, trạng thái an vui khi khổ vắng mặt, và con đường đi ra.
Nghĩa là trong giáo lý nhà Phật, khổ đau không phải bản án treo trên đầu một người xấu số, mà là một hiện tượng có nguyên nhân, có điều kiện. Cái gì có nguyên nhân thì có thể chuyển hoá. Muốn vượt qua đau khổ, việc đầu tiên không phải là ép mình vui lên, mà là dám nhìn cho rõ mình đang đau ở chỗ nào.
Nhiều người trong chúng ta lớn lên với thói quen giấu nỗi buồn cho gọn gàng. Nhưng nỗi buồn bị nhét vào góc tối không tự tan đi, nó chỉ đổi hình dạng thành cơn cáu gắt với con, thành tiếng thở dài giữa bữa cơm. Hành trình vượt qua đau khổ thường bắt đầu rất khiêm tốn: gọi đúng tên cơn đau của mình, rồi ngồi lại với nó một lát mà không xua đuổi.
Tâm Là Nơi Bắt Đầu Của Mọi Nỗ Lực Vượt Qua Đau Khổ
Trong lòng mỗi người có đủ bảy sắc thái tình cảm: vui, giận, buồn, thương, ghét, mừng, muốn. Khi điều ta mong cầu thành tựu, tâm gọi đó là hạnh phúc. Khi việc trắc trở, ước mong không thành, tâm khởi lên sầu bi, nghĩ ngợi tiêu cực, và ta gọi đó là khổ.
Như vậy, khổ hay vui phần lớn do tâm tạo tác và tâm làm chủ. Cùng một sự việc, tâm khởi khác thì kết quả trong lòng khác hẳn. Đây không phải lời an ủi suông, mà là chỗ then chốt để chúng ta có thể vượt qua đau khổ mà không cần chờ hoàn cảnh bên ngoài đổi thay trước.
Hai Người Cùng Bổ Một Đống Củi
Có hai người cùng làm một việc là bổ củi. Người thứ nhất yêu thích công việc nên làm hăng say, mồ hôi chảy mà lòng nhẹ. Người thứ hai thấy việc nặng nề, không ưa, nên làm uể oải trong tâm trạng chán nản. Cùng một đống củi, cùng một cây rìu, mà một bên là niềm vui, một bên là cực hình.
Đời sống chúng ta đầy những “đống củi” như thế: chở con đi học giữa giờ kẹt xe, chăm người bệnh trong nhà, làm báo cáo cuối tháng. Không phải việc nào cũng đổi được, nhưng cái tâm đón nhận việc ấy thì có thể tập lại. Đó là lối vào rất thật của người muốn vượt qua đau khổ giữa đời thường.
“Không Khởi Chấp” Nghĩa Là Gì
Không khởi chấp không có nghĩa là dửng dưng, mặc kệ. Đó là nhìn sự việc bằng chánh niệm – tức là biết rõ điều đang xảy ra ngay lúc nó xảy ra – và bằng ý nghĩ chân chính, rồi vẫn làm phần việc của mình. Dù công việc gian nan, dù lòng đang phiền muộn, ta vẫn có thể đối diện bằng tâm buông xả, tâm vị tha, tâm ngay thẳng.
Nhà thiền có câu “khổ vui như giấc mộng”. Nói là mộng, nhưng khổ vui vẫn hiện hữu rành rành nơi tâm ta; mà tìm lại thì chúng không có một lõi cứng nào, chỉ do các duyên hợp lại mà thành. Thấy được chỗ này, ta bớt bám chặt, và cái bớt bám chặt ấy chính là sức mạnh để vượt qua đau khổ. Bạn có thể đọc thêm bài con người khổ đau do chấp chặt cái gì cũng thật để hiểu rõ hơn về thói quen bám víu này.
Bảy Cách Vượt Qua Đau Khổ Đức Phật Dạy Trong Kinh
Trong Kinh Bảy cách diệt trừ khổ đau (Kinh Phật cho người Tại gia), Đức Phật giảng về bảy cách chấm dứt lậu hoặc. “Lậu hoặc” là những phiền não rỉ chảy trong tâm, âm thầm làm ta hao mòn. Ngài nhấn mạnh gốc rễ của việc chuyển hoá nằm ở tác ý như thật, tức là để tâm đúng chỗ, nhìn sự việc đúng như nó đang là.
Này các đệ tử, tác ý như thật sẽ giúp hành giả diệt trừ tận gốc tất cả lậu hoặc, cả cũ lẫn mới. (Kinh Bảy cách diệt trừ khổ đau)
Bảy cách ấy, nói gọn lại cho người tại gia, là bảy cánh cửa khác nhau để cùng vượt qua đau khổ – tuỳ nỗi khổ mà ta mở đúng cánh cửa của nó:
- Chánh tri kiến: thấy rõ đâu là khổ, đâu là nguyên nhân của khổ, đâu là con đường chấm dứt khổ; thôi mắc kẹt trong những câu hỏi rối rắm về cái “tôi” quá khứ và tương lai.
- Phòng hộ sáu giác quan: giữ gìn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý; không để chúng kéo tâm chạy theo mọi kích thích rồi sinh phiền não.
- Tiêu thụ đúng: dùng cơm áo, chỗ nằm, thuốc men đúng mục đích nuôi thân khoẻ mạnh, không biến chúng thành nơi trốn chạy hay khoe khoang.
- Kham nhẫn: chịu đựng được nóng lạnh, đói khát, đau nhức, cả những lời mạ lỵ chỉ trích, mà tâm không vỡ vụn.
- Tránh né: không lui tới những nơi nguy hiểm, không giao du với những người dễ kéo mình vào chuyện bất thiện.
- Đoạn trừ: không nuôi dưỡng tâm niệm tham ái, sân hận, muốn huỷ hoại; niệm ác vừa khởi thì buông xuống.
- Tu tập: nuôi lớn bảy điều giác ngộ gồm chánh niệm, trạch pháp, tinh tấn, hoan hỷ, khinh an, thiền định và buông xả.
Điều đáng quý trong lời dạy này là sự phân biệt rạch ròi: bệnh nào thuốc nấy. Có nỗi khổ chỉ cần hiểu đúng là tan; có nỗi khổ phải nhẫn cho qua; có nỗi khổ buộc ta phải tránh xa một môi trường độc hại. Người biết chọn đúng cách sẽ vượt qua đau khổ nhẹ nhàng hơn người cứ dùng mãi một phương thuốc cho mọi vết thương.
Giữ Giới: Nền Móng Thầm Lặng Của Người Muốn Vượt Qua Đau Khổ
Đức Phật chỉ ra những nghiệp bất thiện rất phổ biến trong đời sống hằng ngày: sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói chuyện phiếm vô ích, và uống rượu. Những hành động này khởi lên từ tâm phiền não, rồi quay lại nuôi lớn phiền não, kéo dài khổ đau cho mình và người.
Người sống giữa đời thường dễ thấy điều này. Một câu nói đâm thọc sau lưng đồng nghiệp có thể khiến ta mất ngủ cả tháng. Một lần nóng giận quá chén có thể làm sứt mẻ tình thân nhiều năm không hàn gắn được. Cho nên giữ giới không phải là bị trói buộc, mà là bớt tự tay gieo thêm nhân khổ cho ngày mai.
Riêng giới không uống rượu, tư liệu nhấn mạnh ở chỗ giúp ta giữ được sự tỉnh táo – làm chủ tâm trạng, lời nói và hành vi. Sự tỉnh táo ấy là điều kiện tối thiểu để vượt qua đau khổ: một người đang mê mờ thì không thể quan sát tâm mình, cũng không thể chọn cách phản ứng khác đi.
Người đã bước vào dòng Thánh vẫn còn phiền não, nhưng phiền não ấy không còn đủ sức đẩy họ tạo ác nghiệp làm hại kẻ khác; họ không phạm năm giới, không gây chia rẽ, không buông lời ác. Chúng ta chưa tới đó, nhưng hướng đi thì cùng một đường: mỗi lần giữ được giới, ta bớt thêm một lần phải vượt qua đau khổ do chính mình gây ra. Hiểu sâu hơn về cơ chế này, bạn có thể xem bài luật nhân quả trong đời sống.
Bảy Bước Thực Hành Vượt Qua Đau Khổ Ngay Hôm Nay
Giáo lý chỉ thật sự là của mình khi đi vào tay chân, hơi thở. Dưới đây là bảy bước nhỏ, mỗi bước chỉ vài phút, dành cho người bận rộn muốn vượt qua đau khổ mà không có nhiều thời gian ngồi thiền dài:
- Gọi tên cảm xúc. Khi lòng nặng, thầm nói trong tâm: “Đang có nỗi buồn ở đây”, “Đang có cơn giận ở đây”. Chỉ gọi tên, không phân tích, không trách mình.
- Thở ba hơi thật chậm. Biết rõ hơi vào, biết rõ hơi ra. Ba hơi thở tỉnh thức đủ để tâm bớt bị cuốn theo câu chuyện đang quay trong đầu.
- Hỏi một câu như thật. “Điều mình đang sợ có thật đang xảy ra, hay mình đang tưởng tượng về ngày mai?” Câu hỏi này kéo ta về hiện tại, nơi duy nhất có thể xoay chuyển.
- Giữ cửa giác quan một buổi tối. Tắt điện thoại sau chín giờ, không đọc những nội dung khơi lại vết thương. Phòng hộ sáu căn là giữ cho tâm khỏi bị đổ thêm dầu.
- Làm một việc lành nhỏ trong ngày. Rửa giúp mẹ chồng bát đĩa, nhắn một câu hỏi thăm người bạn đang bệnh. Việc thiện rất nhỏ cũng làm tâm ấm lại và nhẹ đi.
- Tập kham nhẫn trong ba mươi giây. Khi nghe một lời chỉ trích, tự hẹn với mình im lặng ba mươi giây trước khi đáp. Phần lớn lời làm tổn thương nhau đều thoát ra trong ba mươi giây đầu tiên ấy.
- Trước khi ngủ, ghi ba điều còn lành lặn. Còn được ăn cơm nóng, còn nghe tiếng con cười, còn một người để gọi điện. Hạnh phúc thật sự thường đến từ những điều rất nhỏ như vậy.
Bạn không cần làm cả bảy bước cùng lúc. Chọn hai bước, giữ đều trong mười ngày, rồi tự quan sát xem lòng mình có bớt chật hay không. Nếu muốn đi sâu hơn vào hơi thở, bài thiền định cho người mới bắt đầu sẽ là chỗ nương tựa tốt cho những bước đầu này.
Ba Hiểu Lầm Khiến Ta Mãi Không Vượt Qua Đau Khổ
Tưởng Rằng Buông Xả Là Vô Cảm
Có người sợ buông xả vì nghĩ buông rồi thì hoá ra mình không còn thương ai. Thật ra buông xả là thôi siết chặt, chứ không phải thôi yêu thương. Người mẹ buông được nỗi lo áp đặt vẫn thương con, có khi còn thương sáng suốt hơn. Đó là lý do buông xả giúp ta vượt qua đau khổ mà tình thương không hề vơi đi.
Tưởng Rằng Phải Hết Khổ Mới Tu Được
Nhiều người hẹn: chờ con lớn, chờ trả xong nợ, chờ lòng yên lại rồi mới tu. Nhưng chính giữa lúc rối ren nhất, mỗi hơi thở tỉnh thức mới có giá trị. Việc vượt qua đau khổ không diễn ra sau cơn bão, nó diễn ra ngay trong cơn bão, từng chút một.
Tưởng Rằng Một Mình Phải Gánh Hết
Đạo Phật không dạy ta cô lập mình trong nỗi đau. Khi mất mát quá lớn, khi mất ngủ kéo dài, khi lòng có những ý nghĩ làm hại chính mình, xin bạn hãy nói với người thân, với một vị thầy, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Tìm sự giúp đỡ không hề làm giảm giá trị của sự tu tập; nó là một phần khôn ngoan của con đường vượt qua đau khổ.
Lời Kết: Vượt Qua Đau Khổ Là Chuyện Của Từng Ngày
Cuộc đời này vô thường, sớm còn tối mất. Chính vì vậy mà từng ngày sống tỉnh táo, từng lời nói hiền lành, từng việc lành nhỏ đều đáng quý. Hạnh phúc hay khổ đau, xét cho cùng, khác nhau ở cách nhìn, cách chấp nhận và cách tâm ta ứng xử với những gì đang đến.
Vượt qua đau khổ không phải là ngày ta hết đau, mà là ngày ta không còn bị nỗi đau dẫn đi nữa. Ta vẫn buồn khi phải chia xa, vẫn xót khi thấy người thân bệnh, nhưng giữa cái buồn ấy đã có một khoảng lặng đủ rộng để thở, để thương, để làm điều thiện.
Mong bạn bắt đầu từ chỗ rất nhỏ: một hơi thở biết mình đang thở, một lần im lặng thay cho lời trách móc, một bữa cơm ăn chậm cùng gia đình. Những điều nhỏ ấy gom lại thành con đường. Chúc bạn đi trên con đường ấy với đôi chân vững, tấm lòng rộng và nhiều an lạc.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Buông xả phiền não, trút bỏ khổ đau (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Hạnh phúc hay khổ đau đều do tâm (Giác Ngộ Online)
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về thiền và chuyển hóa: 56. Kinh Bảy cách diệt trừ khổ đau (Văn hóa Phật giáo Việt nam)