Đứng trước hàng nghìn đầu sách và hàng vạn bài giảng trên mạng, nhiều người muốn tự học Phật mà không biết đặt bước chân đầu tiên ở đâu. Bài viết này xin gợi ý một lộ trình tự học Phật rõ ràng cho người tại gia: đọc gì trước, học gì sau, và quan trọng hơn cả là học thế nào để lời kinh thật sự làm vơi bớt nỗi khổ trong lòng mình.
Vì sao người muốn tự học Phật thường hoang mang ngay bước đầu
Một người vừa tiễn mẹ về đất, đêm nằm không ngủ được, mở điện thoại gõ vài chữ về đạo Phật. Trong mấy giây, màn hình hiện ra hàng trăm bài giảng, nhiều pháp môn, mỗi nơi nói một cách. Lòng đang rối, nay rối thêm một tầng nữa.
Tình cảnh ấy rất quen thuộc. Thông tin nhiều không có nghĩa là hiểu biết nhiều. Có khi càng đọc càng thấy mình nhỏ bé, càng nghe càng nghi ngờ không biết nên tin ai.
Một kho tàng rộng cần có tấm bản đồ
Đạo Phật trên thế giới hiện có hai truyền thống lớn: Phật giáo Nam tông (còn gọi là Nguyên thủy) và Phật giáo Bắc tông (còn gọi là Phát triển). Trong mỗi truyền thống lại có nhiều tông phái, hệ phái khác nhau.
Về nền tảng lịch sử và giáo lý, các truyền thống ấy giống nhau ở phần cốt lõi, bên cạnh đó cũng có một số điểm khác biệt. Phật giáo Việt Nam có nét riêng là dung hội cả hai truyền thống lớn ấy, với nhiều tông phái cùng tồn tại hòa thuận.
Sự phong phú đó là phước duyên của người Việt. Nhưng với người mới tự học Phật, một kho tàng rộng mà không có bản đồ thì dễ thành mê cung. Người ta mất rất nhiều thời gian đi vòng quanh, trong khi nỗi khổ ở nhà vẫn nguyên vẹn chờ mình quay về.
Tự học Phật nên bắt đầu từ đâu: ba lớp nền đi theo thứ tự
Kinh nghiệm chung của nhiều người đi trước là nên tiếp cận theo thứ tự: trước hết là lịch sử, kế đến là giáo lý, sau cùng mới tới văn hóa Phật giáo và các phương diện khác. Thứ tự này giúp ta đứng vững trước khi bước nhanh.
Lớp nền thứ nhất: biết Đức Phật là ai
Trước khi học những điều Đức Phật dạy, hãy làm quen với con người lịch sử ấy. Biết Ngài sinh ra ở đâu, rời cung điện vì lý do gì, đi tìm cái gì suốt sáu năm, rồi thành đạo và hoằng pháp ra sao.
Hai biên khảo được giới thiệu nhiều là Đức Phật lịch sử của Schumann và Đức Phật Gotama của Hajime Nakamura, đều do Trần Phương Lan dịch, dựa trên văn bản học và khảo cổ học. Nếu muốn đọc một cuốn mềm mại, giàu chất văn hơn, có thể chọn Đường xưa mây trắng của Thiền sư Thích Nhất Hạnh.
Người Việt tự học Phật cũng nên biết đạo Phật đã đi vào đất nước mình thế nào. Hai cuốn thường được nhắc tới là Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Lê Mạnh Thát và Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.
Lớp nền thứ hai: giáo lý căn bản
Sau khi đã thấy được con người thật của Đức Phật, hãy học phần giáo lý nền. Một số sách căn bản đáng tin cậy gồm Đức Phật và Phật pháp của Trưởng lão Narada (Phạm Kim Khánh dịch), Trái tim của Bụt của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, bộ Phật học phổ thông của Hòa thượng Thích Thiện Hoa, và giáo trình Phật học cơ bản do Ban Hoằng pháp Trung ương soạn.
Giai đoạn này, bạn sẽ gặp những điều cốt tủy: Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, nhân quả và nghiệp, Ngũ Giới, Tứ Vô Lượng Tâm. Nếu muốn đi sâu vào bốn sự thật mà Đức Phật nói đầu tiên, bạn có thể đọc thêm bài Tứ Diệu Đế và con đường thoát khổ cho người tại gia để có một hình dung cụ thể hơn.
Lớp nền thứ ba: đọc thẳng vào kinh tạng
Khi đã có nền, nếu hội đủ duyên lành, bạn nên đọc thẳng vào kinh. Kinh tạng Nikaya gồm Trường bộ, Trung bộ, Tương ưng bộ, Tăng chi bộ, Tiểu bộ. Kinh tạng A-hàm gồm Trường A-hàm, Trung A-hàm, Tăng nhất A-hàm, Tạp A-hàm.
Toàn bộ giáo lý căn bản, cả phần học lẫn phần hành, đều nằm trong hai bộ kinh ấy. Về sau, tùy nhân duyên, bạn có thể tìm hiểu thêm Luận tạng, kinh điển Đại thừa và các sớ giải.
Đừng vội. Mỗi ngày một bài kinh ngắn, đọc chậm, đọc đi đọc lại, còn hơn đọc lướt cả bộ trong một tháng rồi quên sạch.
Bài học người bắt rắn: nắm pháp đúng chỗ thì không bị thương
Trong Kinh Người Bắt Rắn, Đức Phật kể chuyện một người vào vùng hoang dã bắt rắn. Thấy con rắn lớn, anh ta thò tay chụp ngay giữa mình nó, thế là bị rắn quay đầu mổ vào tay. Người biết cách thì dùng khúc cây có nạng sắt ấn xuống cổ rắn rồi mới nắm đầu, con rắn có quẫy đuôi cũng không hại được ai.
Hình ảnh ấy nói về chính việc học kinh. Pháp là thuốc, nhưng hiểu sai thì thuốc thành ra vết thương. Bản kinh này được dịch từ kinh A Lê Sá, kinh thứ 220 của Trung A-hàm, tương đương kinh Xà Dụ, kinh thứ 22 của Trung Bộ.
Những giáo pháp tôi nói, các thầy phải tìm hiểu nghĩa lý một cách thật tường tận và đúng mức rồi mới nên đem ra hành trì. Nếu chưa tìm hiểu được nghĩa lý một cách tường tận và đúng mức thì trước hết hãy nên hỏi lại chính tôi hoặc hỏi lại các bậc trí giả và các bậc phạm hạnh đã. (Kinh Người Bắt Rắn, bản dịch của Thiền sư Thích Nhất Hạnh)
Đó là lời nhắc thiết thực nhất cho người tự học Phật hôm nay. Gặp chỗ chưa thông, đừng tự suy diễn rồi vội kết luận. Hãy ghi lại, hỏi một vị Tăng Ni, hỏi một người học lâu năm, hoặc để đó chờ hiểu thêm.
Hiểu sai một câu kinh rồi đem ra sống suốt mười năm, cái giá phải trả không hề nhỏ.
Chiếc bè qua sông: tự học Phật là để chuyển hóa, không phải để hơn thua
Cũng trong bản kinh ấy, Đức Phật kể về người kết bè vượt dòng nước lũ. Qua được bờ bên kia rồi, anh ta tiếc công, bèn vác chiếc bè lên vai mà đi tiếp. Đức Phật hỏi các vị khất sĩ việc ấy có ích gì không, các vị đáp là không.
Pháp mà còn phải buông bỏ, huống là cái không phải Pháp. (Kinh Người Bắt Rắn, bản dịch của Thiền sư Thích Nhất Hạnh)
Câu này không bảo ta coi nhẹ kinh điển. Nó nhắc ta nhớ mục đích: giáo pháp là phương tiện đưa người qua sông khổ, không phải món trang sức để khoe, cũng không phải vũ khí để tranh luận hơn thua.
Người tự học Phật rất dễ rơi vào bẫy này. Đọc được vài chục cuốn sách, thuộc nhiều thuật ngữ, rồi vào các nhóm trên mạng để bắt bẻ người khác. Trong kinh, Đức Phật nói rõ: có những người học với chủ ý tranh luận hơn thua mà không học vì mục đích tu tập giải thoát, nên cuối cùng chỉ thêm mệt mỏi.
Thước đo của việc học không nằm ở số sách đã đọc. Nó nằm ở chỗ: cơn giận của bạn với chồng, với vợ, với con có bớt đi không; khi kẹt xe giữa trưa nắng, bạn còn bóp còi inh ỏi nữa không.
Lộ trình tự học Phật ba tháng đầu cho người tại gia
Nếu bạn muốn một kế hoạch cụ thể thay vì lời khuyên chung chung, có thể thử lộ trình dưới đây. Nó không phải khuôn mẫu bắt buộc, chỉ là một cách sắp xếp để người bận rộn vẫn đi được.
- Tháng thứ nhất, mỗi tối hai mươi phút: đọc một cuốn sách về cuộc đời Đức Phật. Đọc như đọc chuyện một con người thật, không vội tìm triết lý.
- Tháng thứ hai, chuyển sang giáo lý nền: mỗi tuần học kỹ một chủ đề như khổ, nhân quả, nghiệp, giới. Ghi vào một cuốn sổ nhỏ ba dòng: điều tôi hiểu, điều tôi chưa hiểu, điều tôi sẽ làm.
- Tháng thứ ba, mở kinh: mỗi ngày một bài kinh ngắn trong Trung bộ hoặc Tạp A-hàm. Đọc xong ngồi yên hai phút, không phân tích gì cả.
- Song song suốt ba tháng, giữ năm giới: không sát sinh, không lấy của không cho, không tà hạnh, không nói dối, không dùng chất gây say. Đây là phần hành căn bản nhất.
- Mỗi ngày mười phút theo dõi hơi thở: ngồi thẳng lưng, biết mình đang thở vào, biết mình đang thở ra. Tâm chạy đi thì nhẹ nhàng đưa về, không trách mình.
- Mỗi tuần một việc thiện nhỏ và cụ thể: gọi điện hỏi thăm cha mẹ, nhường chỗ cho một người già, nấu một bữa cơm cho gia đình trong tâm trạng vui vẻ.
- Mỗi tháng một lần đến chùa: để nghe pháp, để hỏi điều mình chưa rõ, và để thấy mình không đi một mình trên con đường này.
Ba tháng ấy đủ để bạn biết mình hợp với cách học nào. Nếu cần một hướng dẫn chi tiết hơn về nếp tu hằng ngày tại nhà, bạn có thể tham khảo bài cách tu tại gia cho người mới bắt đầu.
Bốn ngộ nhận thường gặp khi tự học Phật
Lấy khoa học làm thước đo duy nhất
Nhiều người mới học thích chứng minh rằng điều gì trong kinh cũng khớp với khoa học hiện đại. Dùng kiến thức khoa học để trình bày Phật pháp cho dễ hiểu là việc tốt, nhưng biến khoa học thành thước đo duy nhất thì lại hẹp.
Khoa học quan sát và phân tích hiện tượng, và tri thức ấy vẫn liên tục đổi mới, cái sau điều chỉnh cái trước. Phật pháp thì lấy tâm làm gốc, nhắm vào việc chuyển phiền não thành trí tuệ. Có người từng nhận xét rằng Phật giáo không phải tôn giáo, không phải triết học, không phải khoa học, ý muốn nói nó bao hàm những phương diện ấy mà không bị giới hạn trong bất kỳ phương diện nào.
Khi còn tại thế, Đức Phật không bàn nhiều về việc thế giới hữu hạn hay vô hạn, có khởi đầu hay không. Những câu hỏi ấy không giúp một người đang khổ bớt khổ.
Học nhiều mà không hành
Pháp học và pháp hành như hai chân. Chỉ đọc mà không thực tập, kiến thức nằm trong đầu như lương thực để trong kho mà không nấu, người vẫn đói.
Một dấu hiệu lành mạnh của việc tự học Phật là đời sống thay đổi chậm nhưng thật: ngủ dễ hơn, nói lời dịu hơn, bớt hơn thua với người nhà.
Tự học mà không cần ai hướng dẫn
Tự học không có nghĩa là đi một mình hoàn toàn. Dù đọc kỹ đến đâu, bạn cũng cần kết duyên với một vài vị Tăng Ni để được trực tiếp trợ duyên, chỉ dẫn những chỗ sách vở không nói hết.
Bạn đồng tu cũng quý như vậy. Nghe pháp cùng nhau, nhắc nhau giữ giới, cùng ngồi thiền buổi sáng, con đường sẽ bớt chông chênh. Nếu bạn hay nghe giảng qua mạng, bài pháp thoại là gì và nghe thế nào để thật sự lợi ích có thể giúp bạn chọn lọc kỹ hơn.
Đợi hiểu đủ rồi mới sống thiện
Có người nghĩ phải thông làu giáo lý mới dám tu. Thật ra việc giữ lời nói hiền hòa, không gian dối, không uống rượu quá chén, biết nhường nhịn trong bữa cơm gia đình, những điều đó có thể bắt đầu ngay hôm nay mà không cần đọc xong cuốn sách nào.
Người tự học Phật khôn ngoan là người vừa học vừa sống, chứ không đợi học xong mới sống.
Khi tự học Phật, hãy để nỗi khổ của mình làm người thầy
Mỗi người đến với đạo từ một cửa khác nhau. Có người đến vì mất một người thân. Có người đến vì hôn nhân rạn nứt. Có người đến vì làm ăn thất bại, đêm nằm nghe tim đập mạnh trong ngực.
Chính nỗi khổ ấy là điểm xuất phát chân thật nhất. Thay vì hỏi nên đọc bộ kinh nào trước, hãy hỏi: nỗi khổ lớn nhất của tôi lúc này là gì, và lời Phật dạy nào soi sáng được nó.
Người đang sân hận nhiều thì học về từ bi và nhẫn nhục. Người đang tiếc nuối quá khứ thì học về vô thường. Người đang sợ quả báo thì học cho đúng về nghiệp, để hiểu nghiệp là hành động có tác ý, có thể chuyển hóa bằng tu tập, chứ không phải bản án định sẵn.
Học như vậy, bạn sẽ thấy từng trang kinh có hơi thở của chính đời mình trong đó. Và đó mới là lúc việc tự học Phật thật sự bắt đầu.
Lời kết: đi chậm mà đi đúng hướng
Câu hỏi muốn tự học Phật nên bắt đầu từ đâu, rốt cuộc không có một đáp án duy nhất cho tất cả mọi người. Nhưng có một trật tự đáng tin: biết Đức Phật là ai, nắm giáo lý nền, rồi mở kinh ra đọc, và suốt chặng đường ấy luôn giữ giới, ngồi yên mỗi ngày một chút.
Hãy nhớ hai hình ảnh trong Kinh Người Bắt Rắn. Nắm con rắn cho đúng chỗ, nghĩa là hiểu lời kinh cho tường tận, chỗ nào chưa rõ thì thưa hỏi. Và qua sông rồi thì đặt bè xuống, nghĩa là học để chuyển hóa khổ đau, không phải để chất thêm kiến thức lên vai mình.
Mong bạn bắt đầu bằng một việc rất nhỏ ngay tối nay: tắt điện thoại sớm mười phút, ngồi thẳng lưng, thở vào thở ra và biết mình đang thở. Chúc bạn tinh tấn, nhẹ lòng, và an lạc trên con đường mình đã chọn.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Muốn tự học Phật nên bắt đầu từ đâu? (Giác Ngộ Online)
- Kinh Người bắt rắn: Học Phật, đừng nắm nhầm lời kinh (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- Có nên dùng quan điểm khoa học để giải thích phật pháp hay không ? (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
