Có những buổi tối bạn nằm xuống mà lòng vẫn nặng: một lời nói cũ chưa nguôi, một người đã rời đi, một chuyện chưa biết ngày nào mới xong. Buông bỏ để an nhiên nghe thì nhẹ tênh, làm thì khó, bởi ta hay tưởng buông là bỏ mặc, là thua cuộc. Bài viết này xin cùng bạn nhìn lại buông bỏ để an nhiên theo tinh thần nhà Phật, và vài bước nhỏ có thể tập ngay hôm nay.
Buông bỏ để an nhiên không phải là buông xuôi
Nghe hai chữ “buông bỏ”, nhiều người liền hình dung cảnh một ai đó bỏ việc, bỏ phố, lên núi tìm nơi vắng vẻ. Nhưng buông bỏ để an nhiên trong đạo Phật không đòi hỏi bạn rời khỏi đời sống của mình. Bạn vẫn đi làm, vẫn nấu cơm, vẫn đưa con đi học, vẫn chăm cha mẹ già.
Cái được buông không nằm ở bên ngoài. Nó nằm trong tâm: sự bám chặt vào một ý muốn, một hình ảnh, một kết quả mà ta cho rằng nhất định phải xảy ra như vậy.
Buông là mở bàn tay đang siết trong lòng
Hãy thử nắm chặt một nắm cát. Càng siết, cát càng chảy ra ngoài, mà bàn tay thì mỏi. Mở tay ra, cát vẫn nằm đó, tay lại được nghỉ.
Buông không phải là mất đi người mình thương, mà là thôi bắt cuộc đời phải diễn ra đúng theo ý mình.
Người mẹ vẫn thương con, nhưng thôi ép con phải sống giùm giấc mơ của mình. Người vợ vẫn giữ gia đình, nhưng thôi ôm mãi câu nói tổn thương từ ba năm trước. Đó là buông bỏ để an nhiên rất đời thường, rất trong tầm tay.
An nhiên không phải là lạnh lùng
Có người hiểu lầm rằng tu buông xả là trở nên dửng dưng, ai khổ mặc ai. Không phải vậy. Một nội tâm an tĩnh không làm trái tim chai đi; trái lại, nó giúp ta thương người mà không kèm theo lo âu, giận dỗi và đòi hỏi.
Buông bỏ để an nhiên cũng không có nghĩa là phủ nhận chuyện đã xảy ra, hay tin rằng vì mình biết Phật pháp nên tai ương sẽ tránh mình ra. Vô thường vẫn đến với tất cả. Chỉ là ta đứng vững hơn khi nó đến.
Vì sao chúng ta khó buông đến vậy?
Nếu buông nhẹ nhàng như thế, sao ta cứ ôm hoài? Bởi vì bên dưới mỗi cái ôm chặt đều có một niềm tin thầm kín mà ta chưa soi tới.
Vì ta tưởng mọi thứ sẽ ở lại mãi
Ta ngầm tin rằng người thân sẽ luôn còn đó, sức khoẻ sẽ luôn như hôm nay, công việc sẽ cứ thế trôi. Đến khi một cuộc điện thoại lúc nửa đêm làm đảo lộn tất cả, ta sụp xuống vì chưa từng chuẩn bị tâm thế.
Giáo lý nhà Phật nhắc rằng mọi sự đều sinh rồi diệt, đến rồi đi. Nhìn thấy điều đó không khiến ta bi quan, mà khiến ta biết trân quý người đang ngồi trước mặt. Bạn có thể đọc thêm bài con người khổ đau do chấp chặt để thấy rõ hơn gốc rễ này.
Vì ta muốn nắm phần việc không thuộc về mình
Rất nhiều nỗi khổ sinh ra từ chỗ ta cố kiểm soát điều nằm ngoài tầm tay: thái độ của người khác, kết quả của một hồ sơ, thời tiết của một chuyến đi. Việc của ta là gieo nhân lành và làm hết sức; phần còn lại thuộc về vô số duyên khác.
Hiểu chỗ này, ta bớt tự trách và bớt trách người. Đó cũng là bước đầu của buông bỏ để an nhiên: phân biệt rõ đâu là việc mình làm được, đâu là việc mình chỉ có thể đón nhận.
Tâm xả: nền đất vững để buông bỏ để an nhiên
Trong tiếng Pāli có từ upekkha, thường được dịch là “tâm xả”, và cũng có thể hiểu là cái thấy vượt lên: thấy trọn vẹn tình huống mà không thiên lệch, quan sát mà không bị cuốn theo điều mình thấy.
Tâm xả là một trong Tứ Vô Lượng Tâm, đi cùng với từ, bi, hỷ. Nó không phải sự lạnh nhạt, mà là một cách thương yêu không thiên vị, không định kiến — thương được cả những rối ren, bất định, thậm chí cả những điều mình không đồng tình.
Thực hành như một cầu thủ tập bắt bóng
Có một hình ảnh rất hay: khi quả bóng bay tới, trong khoảnh khắc chạm tay, mọi khả năng đều mở ra — bắt được hoặc rơi. Người bắt được là người đã luyện tập rất nhiều trước đó.
Tâm xả cũng vậy. Không ai đột nhiên bình thản giữa biến cố nếu chưa từng tập bình thản với những chuyện nhỏ. Buông bỏ để an nhiên vì thế là chuyện của công phu hằng ngày, không phải chuyện của một buổi phát nguyện.
Điều bào mòn ta nhiều khi là chuyện rất nhỏ
Có nhà văn từng nói: “Bất kỳ kẻ ngốc nào cũng có thể đối mặt với khủng hoảng; chính đời sống hàng ngày mới làm bạn kiệt sức.” Câu ấy rất đúng với người tại gia.
Trước một biến cố lớn, ta thường gồng lên được. Nhưng lỡ đèn xanh, đổ ly cà phê, con làm rơi bát cơm — những chuyện vụn vặt lặp lại mỗi ngày mới âm thầm rút cạn năng lượng. Tập buông bỏ để an nhiên chính là tập ngay ở những pha bóng dễ ấy.
Tâm bình thường là đạo: buông cả mong cầu trở nên phi thường
Trong nhà thiền có câu nói nổi tiếng của Thiền sư Nam Tuyền: tâm bình thường là đạo. Câu ấy như một lưỡi gươm cắt đứt ảo tưởng rằng đạo phải là điều kỳ đặc, xa vời.
Câu chuyện của du sĩ Susīma
Kinh Susīma trong Tương ưng bộ kể về một du sĩ ngoại đạo xin xuất gia với ý định vụ lợi. Ông tìm đến các vị A-la-hán, mong thấy nơi họ thần thông hay những chứng đắc thiền định thâm sâu. Nhưng các vị đều trả lời không phải vậy, chỉ xác nhận rằng mình chứng được tuệ giải thoát.
Điều đó làm Susīma kinh ngạc, vì nó phá vỡ hình ảnh “bậc thánh siêu phàm” trong tưởng tượng của ông. Người đã thấy đạo có thể ăn cơm, làm việc, trò chuyện, nghỉ ngơi như bao người khác. Họ không có gì cần chứng minh, cũng không cần ai phải biết.
Đói thì ăn, mệt thì ngủ
Khi được hỏi ngài dụng công thế nào, Thiền sư Đại Châu Huệ Hải đáp rất giản dị:
“Khi đói thì ăn, khi mệt thì ngủ.” — Thiền sư Đại Châu Huệ Hải
Phật hoàng Trần Nhân Tông, Sơ tổ Trúc Lâm, trong bài phú Cư trần lạc đạo cũng viết:
“Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền.” — Cư trần lạc đạo, Trần Nhân Tông
Bao nhiêu mệt mỏi của chúng ta đến từ việc phải tỏ ra ổn, phải hơn người, phải được nhìn nhận là hiểu biết hay từ bi. Tự do thật sự không đến từ chỗ đạt được một trạng thái cao siêu, mà đến từ chỗ buông luôn cái xu hướng muốn trở nên cao siêu. Nếu bạn muốn đi sâu vào nếp sống này, bài chánh niệm hằng ngày có nhiều gợi ý rất gần gũi.
Buông bỏ chính là công phu
Có một cách nói rất thẳng trong nhà Phật: công phu không đo bằng số lần lạy Phật, số bộ kinh đã tụng hay số vạn câu danh hiệu đã niệm. Công phu thật nằm ở chỗ ta buông được bao nhiêu.
Người biết dụng công là người thời thời khắc khắc đều buông. Miệng niệm Phật mà trong tâm vẫn ngổn ngang tính toán, hờn giận, so đo thì lời niệm ấy khó thấm. Cổ đức đã nhắc:
“Miệng niệm Di Đà tâm tán loạn, hét rách cổ họng cũng hoài công.”
Câu ấy không nhằm chê trách ai, mà nhắc ta quay về chất lượng của tâm. Tâm tịnh thì cõi tịnh; và mức thanh tịnh căn bản nhất chính là bớt chấp trước. Hiểu vậy rồi thì thời khoá công phu của bạn dù ngắn cũng có sức nặng, bởi mỗi lần ngồi xuống là một lần tập buông bỏ để an nhiên.
Bảy bước thực hành buông bỏ để an nhiên mỗi ngày
Lý thuyết nghe đã thấm, nhưng tâm chỉ chuyển khi thân có việc để làm. Dưới đây là những bước rất nhỏ, bạn có thể bắt đầu ngay hôm nay, giữa căn bếp hay trên đường đi làm.
- Ba hơi thở nhận biết. Khi cảm xúc dâng lên, đừng vội nói gì. Hít vào chậm, thở ra chậm, ba lần, và thầm nhận ra: chuyện này đã xảy ra rồi.
- Gọi tên cảm xúc. “Đang có cơn giận trong tôi”, “đang có nỗi sợ trong tôi”. Gọi đúng tên là đã bớt bị nó cuốn đi một nửa.
- Tách hai cột việc. Lấy giấy chia đôi: việc mình làm được và việc ngoài tầm tay. Chỉ dồn sức cho cột thứ nhất, cột thứ hai thì tập đón nhận.
- Làm trọn một việc nhỏ. Rửa bát thì biết mình rửa bát, ăn cơm thì biết mình ăn cơm. Tâm bình thường được nuôi từ những việc bình thường như thế.
- Buông một lời không cần nói. Mỗi ngày bớt một câu hơn thua, một lời bàn sau lưng. Đây là cách buông bỏ để an nhiên mà ai cũng làm được, không tốn một đồng.
- Năm phút ngồi yên. Sáng hoặc tối, ngồi thẳng lưng, theo dõi hơi thở, không cần đạt tới đâu cả. Nếu bạn mới bắt đầu, có thể tham khảo thiền định cho người mới bắt đầu.
- Soi lại trước khi ngủ. Mỗi tối, trước khi ngủ, hãy tự hỏi: hôm nay mình còn đang giữ chặt điều gì?
Khi nỗi đau quá lớn, hãy cho mình thời gian
Có những mất mát không thể buông trong vài tuần. Một người mẹ mất con, một người vừa tiễn bạn đời, một người mang bệnh nặng — với họ, buông bỏ để an nhiên là một hành trình dài, đi từng bước, có lúc lùi lại.
Xin đừng tự trách vì mình chưa bình thản được. Dao động là chuyện thường: có ngày hoảng loạn, có ngày buồn bã, có ngày dửng dưng. Điều quan trọng là không bỏ con đường.
Và nếu nỗi đau kéo dài, khiến bạn mất ngủ triền miên hay không còn muốn tiếp tục, hãy nói với người thân, tìm đến một vị thầy bạn tin cậy, hoặc một chuyên gia tâm lý. Nhờ giúp đỡ cũng là một hình thức buông: buông cái ý nghĩ rằng mình phải tự gánh hết. Bài cách vượt qua đau khổ theo lời Phật dạy có thể là một người bạn đồng hành trong giai đoạn ấy.
Lời kết: Buông bỏ để an nhiên là việc của mỗi ngày
Chúng ta không buông được cả đời trong một buổi chiều. Nhưng mỗi lần bạn thở ra và thôi siết chặt một ý muốn, tâm bạn nhẹ đi một chút. Nhiều chút nhỏ ấy cộng lại chính là con đường.
Đức Phật dạy rằng đời người ngắn ngủi, hãy tinh tấn tu tập. Tinh tấn ở đây không phải là gồng mình làm điều phi thường, mà là bền bỉ sống trọn vẹn với việc đang làm, với người đang ở bên, với hơi thở đang có. Buông bỏ để an nhiên vì thế rất gần: nó ở trong bữa cơm tối, trong lần bạn im lặng thay vì cãi thắng, trong lần bạn tha thứ cho chính mình.
Chúc bạn đi chậm lại một nhịp, giữ nhịp cho riêng mình, và mỗi ngày bớt được một điều đang nắm chặt. Mong bạn thân tâm an lạc, nhẹ nhàng giữa những đổi thay của cuộc đời.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Tâm bình thường là đạo dưới góc nhìn phá chấp (Giác Ngộ Online)
- Nuôi dưỡng tâm buông xả trong thế giới vô thường (Phật học lược khảo)
- Buông bỏ chính là công phu (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
