Có những ngày ta ăn mà không biết mình đang ăn, nghe con kể chuyện mà đầu óc còn ở chỗ làm, rồi tối nằm xuống chỉ thấy một ngày trôi qua trống rỗng. Sống tỉnh thức là gì mà nhiều người nhắc đến như một lối ra cho tâm trạng ấy? Bài viết này xin cùng bạn nhìn lại nếp sống tỉnh thức bằng ngôn ngữ giản dị nhất, cùng những bước thực hành có thể bắt đầu ngay hôm nay.
Sống tỉnh thức là gì trong cách hiểu giản dị nhất
Nhiều người nghe hai chữ “tỉnh thức” liền nghĩ tới hình ảnh một vị tu sĩ ngồi bất động trên bồ đoàn, xa rời cơm áo. Thật ra, điều đó gần gũi hơn ta tưởng rất nhiều.
Tỉnh thức là biết rõ những gì đang xảy ra nơi thân và tâm mình, ngay trong giây phút này, mà không vội phán xét. Biết mình đang rửa bát. Biết mình đang bực. Biết mình đang lo. Chỉ vậy thôi, nhưng cái biết ấy làm nên khác biệt giữa một người sống và một người bị cuốn đi.
Không phải thêm việc, mà là bớt thất niệm
Sống tỉnh thức không bắt ta thêm một việc nào vào thời khoá vốn đã chật kín. Nó chỉ mời ta có mặt trọn vẹn với việc mình đang làm. Thay vì vừa ăn vừa lướt điện thoại, ta ăn và biết mình đang ăn.
Trong giáo lý nhà Phật, trạng thái ngược lại với tỉnh thức là thất niệm: thân ở đây mà tâm ở chỗ khác. Một ngày thất niệm là một ngày ta đã đi qua mà chưa thật sự sống.
Tỉnh thức không phải gồng mình căng thẳng
Có người hiểu lầm rằng sống tỉnh thức nghĩa là lúc nào cũng phải căng óc kiểm soát từng ý nghĩ. Càng gồng, tâm càng mệt, rồi bỏ cuộc sau vài hôm.
Chất liệu thật sự của tỉnh thức là sự thư thái và hiền hoà. Ta quan sát mình như người mẹ nhìn con nhỏ đang chơi: có mặt, để ý, nhưng không la mắng, không can thiệp vội vàng.
Vì sao chúng ta đánh mất sự tỉnh thức giữa đời thường
Nếu tỉnh thức tự nhiên như vậy, tại sao nó lại hiếm hoi đến thế trong một ngày bình thường của chúng ta?
Tâm quen chạy về quá khứ và tương lai
Tâm con người có thói quen rất cũ: tiếc nuối chuyện đã qua và phấp phỏng chuyện chưa tới. Đang lái xe, ta nghĩ về câu nói khó nghe sáng nay. Đang ăn cơm tối, ta lo khoản tiền học của con tháng sau.
Thói quen ấy không xấu, nó chỉ là quán tính. Nhưng quán tính ấy khiến hiện tại — nơi duy nhất sự sống đang diễn ra — bị bỏ trống. Muốn sống chậm lại để thấy bình an, trước hết ta cần nhận ra tâm mình đang chạy đi đâu.
Vòng xoáy tích luỹ và so sánh
Chúng ta sống giữa vô số thông điệp nói rằng phải có thêm một món đồ nữa thì đời sống mới đủ đầy, phải hơn người bên cạnh mới gọi là thành công. Khi hạnh phúc bị đo bằng khả năng mua sắm, lòng ham muốn tăng lên không có điểm dừng.
Một chiếc điện thoại vẫn dùng tốt bị thay chỉ vì mẫu đã cũ. Tủ quần áo đầy lên rồi thành rác vì xu hướng đổi thay. Mỗi lần chạy theo như vậy, tâm lại rời khỏi hiện tại một lần nữa. Đó là lý do nếp sống tỉnh thức luôn đi đôi với việc nhìn lại nhu cầu thật của mình.
Ba cột trụ nâng đỡ nếp sống tỉnh thức
Tỉnh thức không treo lơ lửng giữa trời. Nó đứng vững nhờ ba cách nhìn nền tảng mà Đức Phật đã chỉ ra.
Vô thường: mọi thứ đang trôi
Không có gì giữ nguyên hình hài mãi mãi. Thân thể đổi thay, tình cảm đổi thay, hoàn cảnh đổi thay. Hiểu điều này không để bi quan, mà để biết quý những gì còn đang ở bên mình.
Người Việt mình sống với vô thường rất tự nhiên mỗi dịp cuối năm: quét dọn nhà cửa, tiễn năm cũ, đón năm mới. Trong một cái nhìn tỉnh thức, động tác quét bụi ấy cũng là lúc ta gột bớt những phiền não cũ trong lòng.
Biết đủ: giàu có từ bên trong
Thiểu dục tri túc — ít ham muốn và biết đủ — là phẩm chất được Phật giáo đề cao. Biết đủ không phải là cam chịu nghèo khó hay buông bỏ khát vọng chính đáng. Người biết đủ vẫn làm việc, vẫn dựng xây, nhưng không để việc gom góp trở thành mục đích duy nhất của đời mình.
“Biết đủ là tài sản tối thượng” (Santuṭṭhiparamaṃ dhanaṃ) — kinh Pháp Cú, câu 204.
Khi lòng bớt thiếu thốn, tâm mới đủ rộng để có mặt với hiện tại. Bạn có thể đọc thêm bài biết đủ là hạnh phúc để thấy rõ hơn mối liên hệ này.
Duyên khởi: không ai sống một mình
Mọi thứ có mặt nhờ nương vào nhau. Bát cơm trước mặt chứa đất đai, nguồn nước, nắng trời, hạt giống và công sức của bao nhiêu người ta chưa từng gặp.
Thấy được điều đó, ta bớt dùng mọi thứ một cách tuỳ tiện. Sống tỉnh thức vì vậy luôn kèm theo lòng biết ơn, và lòng biết ơn lại nuôi sự tỉnh thức lớn lên.
Sống tỉnh thức giữa bữa cơm, cơn giận và ngày Tết
Giáo lý chỉ thật sự là của mình khi nó bước được vào bếp, vào xe máy, vào phòng khách nhà mình.
Trong bữa cơm gia đình
Thử một bữa cơm không điện thoại, không tivi. Nhìn mâm cơm, biết ai đã nấu, biết mình đang nhai miếng gì. Nghe người thân kể chuyện mà không ngắt lời, không vội đưa lời khuyên.
Chỉ một bữa cơm như thế đã đủ làm không khí trong nhà khác đi. Đó là lối sống tỉnh thức ở dạng gần gũi nhất, không cần đi đâu xa.
Khi cơn giận nổi lên giữa đường kẹt xe
Trời nắng, còi xe inh ỏi, có người tạt đầu xe mình. Cơn giận bốc lên rất nhanh, nhanh hơn mọi lý lẽ.
Người tập sống tỉnh thức không ép mình phải hết giận ngay. Họ chỉ nhận ra: “À, giận đang có mặt”, rồi thở vào thở ra vài hơi cho thân mềm lại. Nhận diện được cơn giận là đã không còn hoàn toàn bị nó điều khiển.
Trong những ngày lễ Tết
Tết là dịp cả nhà sum họp, cũng là dịp dễ sa vào mua sắm phô trương hoặc cầu xin đủ điều. Nhiều người đi chùa đầu năm với lòng mong cầu tiền tài, quên mất rằng phước lành đến từ hành động thiện của chính mình.
“Người ta không đến chùa để cầu Phật ban phước, mà để nhắc mình sống như Phật dạy. Phước đức không phải do Phật ban, mà do chính hành động thiện của mỗi người tạo ra.” — lời một vị tu sĩ được ghi lại.
Nhìn theo tinh thần ấy, phong bao lì xì là một cách tập hạnh cho đi mà không mong nhận lại. Việc thăm cha mẹ, thăm thầy cô là lúc lòng biết ơn được nuôi dưỡng. Tết trở thành một khoá tu nhỏ ngay trong gia đình.
Bảy bước thực hành sống tỉnh thức ngay hôm nay
Không cần chờ đến khi rảnh rỗi hay đến chùa mới bắt đầu. Bạn có thể chọn một hoặc hai bước dưới đây và giữ đều trong bảy ngày.
- Ba hơi thở đầu ngày. Vừa mở mắt, chưa vội cầm điện thoại, hãy thở vào thở ra ba hơi và biết rõ mình còn được sống thêm một ngày.
- Một việc làm trọn vẹn. Chọn một việc quen thuộc trong ngày — rửa bát, quét nhà, tắm — và làm với tâm có mặt hoàn toàn, không nghĩ sang việc khác.
- Dừng lại trước khi mua. Trước mỗi món đồ muốn mua, tự hỏi: mình cần nó, hay mình đang muốn khoả lấp một cảm xúc nào đó?
- Bữa cơm im lặng ba phút. Ba phút đầu bữa, cả nhà cùng ăn trong im lặng, nhớ tới công sức làm nên bát cơm.
- Gọi tên cảm xúc. Khi buồn, giận hay lo, hãy gọi thầm đúng tên nó trong lòng rồi thở vài hơi, thay vì vội nói hay vội làm.
- Mười phút ngồi yên. Mỗi tối, ngồi thẳng lưng, theo dõi hơi thở vào ra trong mười phút; nếu cần hướng dẫn chi tiết, bạn có thể tham khảo cách thiền hơi thở theo kinh quán niệm.
- Một dòng biết ơn. Trước khi ngủ, ghi lại một điều trong ngày khiến bạn thấy may mắn, dù rất nhỏ.
Tỉnh thức không được xây bằng một quyết tâm lớn, mà bằng những lần nhỏ ta chịu dừng lại và trở về.
Ba hiểu lầm thường gặp khi mới tập sống tỉnh thức
Trên đường thực hành, có vài ngộ nhận khiến nhiều người nản lòng sớm.
- Nghĩ rằng phải dứt sạch suy nghĩ. Tâm khởi niệm là chuyện tự nhiên. Tỉnh thức không phải là không có suy nghĩ, mà là biết suy nghĩ đang có mặt và không bị nó kéo đi.
- Nghĩ rằng phải bỏ hết tiện nghi. Sống tỉnh thức không đòi bạn từ bỏ nhu cầu chính đáng. Nó chỉ mời bạn phân biệt đâu là cái cần, đâu là cái do so sánh mà sinh ra.
- Nghĩ rằng vài ngày là tâm sẽ an. Thói quen thất niệm đã theo ta nhiều năm. Hãy cho mình thời gian, và đừng tự trách khi quên; nhớ ra là mình quên, chính lúc đó bạn đã tỉnh thức trở lại.
Nếu trong lòng bạn đang có một nỗi đau quá lớn — mất mát người thân, trầm cảm kéo dài, bế tắc không lối thoát — xin đừng ngại tìm đến người thân, một vị thầy hoặc chuyên gia tâm lý. Thực hành tỉnh thức đi cùng sự nâng đỡ của người khác sẽ an toàn và nhẹ nhàng hơn nhiều.
Sống tỉnh thức mang lại gì cho người tại gia
Người bận rộn thường hỏi: bỏ thời gian ra tập như vậy thì được gì? Câu trả lời không nằm ở những điều lớn lao.
Cái được đầu tiên là ta bớt làm khổ người thương. Khi nhận ra cơn giận trước lúc nó bật thành lời, biết bao câu nói sắc nhọn đã không kịp thốt ra. Một gia đình bớt đi những câu nói ấy là một gia đình dễ thở hơn.
Cái được thứ hai là ta thôi đánh mất đời mình cho những thứ phù du. Tài sản, chức vị, lời khen đều đổi thay; thứ ở lại là cách ta đã sống và những việc lành ta đã gieo.
Cái được thứ ba là lòng từ rộng ra. Người có mặt với chính mình mới có mặt được với nỗi khổ của người khác, mới biết vui trước niềm vui của người và buông bớt những hiềm khích cũ.
Lời kết: sống tỉnh thức là món quà ta tự trao cho mình
Quay lại câu hỏi ban đầu: sống tỉnh thức là gì? Đó không phải một danh hiệu để đạt tới, cũng không phải lối sống dành riêng cho người xuất gia. Đó là khả năng có mặt trọn vẹn với giây phút đang diễn ra, với con người đang ngồi trước mặt, với hơi thở đang đi vào thân mình.
Mỗi lần ta trở về với hiện tại là một lần đời sống được sống thật, chứ không chỉ trôi qua. Không cần dọn sẵn hoàn cảnh lý tưởng, không cần đợi đến khi hết bận. Một hơi thở biết rõ là đã đủ để bắt đầu.
Mong bạn giữ được sự tỉnh thức ấy trong bữa cơm chiều nay, trong câu chuyện với người thân tối nay, trong những ngày bình thường nhất của mình. Chúc bạn và gia đình thân tâm an lạc.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Ít muốn biết đủ để bảo hộ môi trường (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- Tết Việt và Phật giáo: Nhìn Tết như một Pháp hội của đời sống dân tộc (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Điều gì tạo nên hạnh phúc đích thực? (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
