Có những đêm ta nằm xuống, nhà cửa yên, con cái đã ngủ, vậy mà trong lòng vẫn còn một chỗ chưa yên. Hiểu cho đúng an lạc trong đạo Phật là gì, ta sẽ thôi đi tìm bình yên ở những nơi vốn không có nó, và biết cách gầy dựng lại sự yên ổn ngay trong đời sống thường ngày của mình.
An Lạc Trong Đạo Phật Là Gì Mà Ai Cũng Đi Tìm?
Trong tiếng Việt, “an” là yên, “lạc” là vui. An lạc trong đạo Phật vì thế không dừng ở niềm vui, mà là niềm vui đặt trên nền của một cái tâm yên ổn, không bị giày vò.
Chúng ta quen đo hạnh phúc bằng những thứ đếm được: thu nhập tháng này, tấm bằng của con, chiếc xe mới mua. Nhưng ai cũng từng có kinh nghiệm này: đạt được rồi, vui được vài hôm, lòng lại trống.
Không phải sự dễ chịu nhất thời
Một ly cà phê buổi sáng, một chuyến đi chơi cuối tuần đều mang lại cảm giác dễ chịu. Nhưng dễ chịu tùy thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài, hễ hoàn cảnh đổi thì nó tan.
An lạc trong đạo Phật được nói tới như một trạng thái sâu hơn thế: giữa người thù hận mà lòng vẫn thảnh thơi, giữa nguy nan mà tâm vẫn bình an. Nghĩa là nó không lệ thuộc vào việc đời có chiều ta hay không.
Là trạng thái tâm thôi bị thiêu đốt
Lời Phật dạy ví tham dục như lửa, ví sân hận như đội quân ma quấy phá, và nói rằng không cái khổ nào bằng cái khổ ôm giữ ý niệm “ta”, “của ta”. Khi lửa ấy bớt cháy, tâm tự nhiên mát lại.
Hiểu theo cách đó, an lạc trong đạo Phật không phải là thứ ta thêm vào, mà là cái còn lại khi ta bớt đi: bớt giành giật, bớt so đo, bớt níu kéo. Giống như căn phòng bừa bộn, dọn bớt đồ thì tự nhiên rộng rãi, chứ không cần mua thêm gì.
Phẩm An Lạc Trong Kinh Pháp Cú Nói Về Niềm Vui Nào?
Trong phẩm An Lạc (Sukha-vagga), Đức Phật nhiều lần dùng chữ “phúc thay”, “lành thay” để chỉ những niềm vui rất lạ với cách nghĩ thông thường của chúng ta:
Phúc thay sống giữa người thù hận
Lòng thảnh thơi, chẳng giận hờn ai
Lành thay, sống giữa chua cay
Không hề oán hận, nguôi ngoai cõi lòng.
Lời kệ không bảo ta phải dọn đi nơi khác, phải đổi đồng nghiệp hay đổi gia đình. Lời kệ chỉ ra chỗ khác: giữa môi trường chua cay ấy, vẫn có thể giữ cho lòng mình không hoá chua cay theo.
Một bài kệ khác chạm rất thẳng vào thói quen hơn thua của người đời:
Người chiến thắng thường gây thù oán
Kẻ bại thua uất hận khổ đau.
Vui thay, hòa hợp trước sau,
Bỏ qua thắng bại, dâng trào niềm vui.
Có bao nhiêu bữa cơm gia đình nguội lạnh chỉ vì hai người đều muốn mình đúng? Thắng được một câu nói, thua mất một buổi tối sum vầy, ấy là cái giá chúng ta trả mỗi ngày mà ít khi nhìn ra.
Và đây là câu nhiều người tại gia có thể mang theo bên mình như một lời nhắc:
Có sức khỏe còn hơn tặng phẩm
Biết đủ là tài sản tối cao
Chân tình là bạn tâm giao
Niết-bàn số một, phúc nào sánh hơn!
Biết đủ được gọi là tài sản cao nhất, bởi người biết đủ thì không còn bị cái thiếu rượt đuổi. Nếu bạn muốn đi sâu hơn vào điểm này, có thể đọc thêm bài biết đủ là hạnh phúc để thấy nếp sống ấy rất gần với an lạc trong đạo Phật mà kinh văn nhắc tới.
Ba Tầng An Lạc Trong Đạo Phật: Dục Lạc, Định Lạc Và Niết-bàn
Nói an lạc trong đạo Phật thì phải nói cho rõ: có nhiều mức độ, thô và tế khác nhau, chứ không phải chỉ một thứ.
Niềm vui từ năm dục
Tầng thô nhất là niềm vui đến từ sắc, thanh, hương, vị, xúc: ăn ngon, nghe hay, được khen, được chiều. Niềm vui này có thật, không cần chối bỏ, nhưng nó đến từ bên ngoài nên cũng ra đi theo bên ngoài.
An lạc do định mang lại
Người từng thực hành định, tức là tập cho tâm hội tụ và lắng đọng, sẽ nhận ra một điều thú vị: khi tâm lắng xuống, niềm an lạc tự sinh khởi mà không cần thêm điều kiện nào. Thứ an lạc ấy có tính chất mát mẻ, thư thái, trong lành.
Khi đã nếm được vị mát ấy rồi, nhìn lại niềm vui từ năm dục, ta thấy nó thô tháo và chóng tàn. Không phải vì ta chê bai cuộc đời, mà vì ta đã có chỗ so sánh. Bạn có thể bắt đầu từ những bài thực tập rất nhẹ như thiền buông thư để cảm nhận tầng an lạc này.
An lạc rốt ráo: Niết-bàn
Tầng cao nhất mà giáo lý nói tới là Niết-bàn: không còn khát ái, không còn giãy giụa, chỉ còn sự tịch tĩnh. Đó là niềm an lạc vượt khỏi các pháp hữu vi, tức là vượt khỏi mọi thứ do duyên mà thành.
Chúng ta chưa kinh nghiệm được điều ấy thì cũng không sao. Điều đáng lưu ý là ngay cả an lạc do định cũng còn vô thường, chưa phải chỗ nương tựa bền vững. Hiểu vậy để ta không vội dừng lại, không biến một trạng thái dễ chịu trong lúc ngồi thiền thành thứ để khoe hay để bám.
An lạc trong đạo Phật là con đường đi từ chỗ vui nhờ bên ngoài, tới chỗ vui nhờ tâm lắng, rồi tới chỗ không còn gì để giãy giụa nữa.
Vì Sao Ta Mãi Đi Tìm An Lạc Ở Bên Ngoài?
Có một bài quán chiếu rất thấm: thử nhìn lại những thứ ta gọi là “của tôi”, xem cuối đời còn mang theo được gì.
Thứ nhất là tấm thân này. Ta lo cho nó từ miếng ăn, giấc ngủ đến thuốc thang lúc đau yếu, vậy mà đến lúc nhắm mắt cũng phải để lại.
Thứ hai là địa vị, gia sản, danh vọng. Bao năm gây dựng, có khi vì chúng mà tranh hơn thua, làm khổ mình khổ người, nhưng khi hơi thở dứt thì tất cả đều phải buông tay.
Thứ ba là vợ chồng, con cái, bạn bè. Thương nhau đến mấy cũng không ai già thay, bệnh thay, chết thay cho ai được.
Thứ tư là tâm. Đây mới là chỗ ta ít để ý nhất. Thân đói thì biết cho ăn, thân bệnh thì biết tìm thuốc; còn tâm mỗi ngày đang được nuôi bằng những gì, đang chất chứa những gì, ta thường chẳng hay biết.
Nhận ra điều đó không phải để bi quan, mà để biết trân quý những duyên lành đang có và bớt níu giữ. Càng dính mắc bao nhiêu, lòng càng khổ lụy bấy nhiêu. Và đó cũng chính là lý do an lạc trong đạo Phật luôn được chỉ về phía bên trong, chứ không nằm ở chỗ ta sở hữu thêm được bao nhiêu.
Chánh Niệm: Con Đường Đưa Tới An Lạc Trong Đạo Phật
Nền tảng của mọi sự thực hành là chánh niệm, tức là sự nhận biết rõ ràng những gì đang xảy ra nơi thân và tâm mình, ngay lúc này, đúng như nó đang là.
Nghe thì cao siêu, làm thì rất giản dị: đang rửa chén thì biết mình đang rửa chén, đang chở con đi học thì biết mình đang chở con, tâm không phóng đi nơi khác. Chỉ chừng đó thôi đã là một cách sống khác với thói quen chạy loạn thường ngày.
Nhận biết thân, nhận biết tâm và quán sát chúng đúng như thật là con đường dẫn tới chấm dứt khổ đau. Nói cách khác, an lạc trong đạo Phật không đến từ việc trốn khỏi hoàn cảnh, mà đến từ việc nhìn rõ hoàn cảnh và nhìn rõ phản ứng của chính mình trước hoàn cảnh ấy.
Khi cơn giận nổi lên lúc kẹt xe, người có chánh niệm không vội bấm còi hay buông lời nặng. Họ dừng lại một nhịp, biết hơi thở mình đang gấp, biết ngực mình đang nóng, và thấy cơn giận ấy sinh lên, đổi thay rồi lắng xuống như mọi hiện tượng khác.
Thấy được điều đó một lần thôi, ta sẽ bớt sợ cảm xúc của chính mình. Nếu muốn hiểu kỹ hơn nếp sống này, bạn có thể tham khảo bài sống tỉnh thức là gì, nơi cùng một tinh thần được trình bày cho người tại gia.
Bảy Việc Nhỏ Nuôi Dưỡng An Lạc Trong Đạo Phật Mỗi Ngày
Giáo lý chỉ thật sự là của ta khi được đem ra dùng. Dưới đây là những việc rất nhỏ, ai cũng làm được, không cần nhiều thời gian:
- Ngồi yên năm phút mỗi sáng. Buông thư vai, nhẹ nhàng nhận biết hơi thở vào ra. Một phút, hai phút, rồi năm, bảy phút tuỳ điều kiện của bạn.
- Dừng một nhịp trước khi nói lúc đang giận. Đừng vội nói, vội làm khi lòng còn xao động; cứ lặng lẽ quan sát thì cơn giận sẽ tự lắng.
- Mỗi tối hỏi lòng một câu. Hôm nay tâm mình được nuôi bằng những gì: lời khen, lời chê, tin tức, hay một chút hiểu và thương?
- Giữ năm giới như giữ hàng rào. Không sát sinh, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối, không dùng chất gây nghiện. Người không phải sợ hãi vì việc mình làm thì đêm ngủ yên.
- Tập nhường một câu trong nhà. Bỏ qua thắng bại, giữ lấy hoà khí, bữa cơm tối sẽ ấm hơn một lần thắng lý.
- Gần người hiền, bớt lui tới chỗ thị phi. Kinh dạy gần bậc trí giới đức thì như trăng soi sáng con đường mình đang đi.
- Làm một việc tử tế không ai biết. Một lời dịu dàng cho người đang buồn cũng đủ làm lòng mình nhẹ.
Bảy việc ấy không hứa hẹn phép màu. Nhưng làm đều đặn vài tuần, bạn sẽ thấy an lạc trong đạo Phật không phải chuyện của người xuất gia nơi non cao, mà là chuyện của một người mẹ, một người thợ, một nhân viên văn phòng giữa phố xá. Bài cách giữ tâm bình an giữa bộn bề cũng gợi ý thêm vài cách rất gần gũi.
Lời Kết: An Lạc Trong Đạo Phật Bắt Đầu Từ Hôm Nay
Nếu phải tóm gọn, có thể nói thế này: an lạc trong đạo Phật là sự yên ổn còn lại khi lòng ta thôi bị tham, sân và chấp ngã thiêu đốt. Nó không nằm ở chỗ ta có nhiều hay ít, mà ở chỗ ta có đang nhìn thấy mình hay không.
Hành trình ấy không đòi bạn phải thay đổi cả cuộc đời trong một đêm. Nó bắt đầu từ những phút giây rất bình dị, như lời một vị thầy được ghi lại trong buổi pháp thoại tại chùa Huyền Không Sơn Thượng:
Biết trở về, biết lắng nghe, biết soi sáng thân tâm của mình ngay trong đời sống này!
Mong bạn có được một khoảng lặng giữa ngày bận rộn, đủ để thấy hơi thở mình vẫn đang vào ra. Chúc bạn và gia đình thân khoẻ, tâm an, mỗi ngày thêm một chút an lạc trong đạo Phật mà chính bạn tự gầy dựng lấy.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Kinh Lời vàng Phật dạy: XV. PHẨM AN LẠC (Sukha-vagga) (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Chánh niệm mở đường đến an lạc chân thật (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
- Sinh tử và vượt qua sinh tử trong đời sống tu tập (Cổng thông tin Phật giáo thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam)
