Có những đêm hai người nằm cạnh nhau mà lòng cách nhau rất xa; cũng có những ngày ta thương một người đến mức tự làm khổ mình. Một câu chuyện Phật giáo về tình yêu không hứa hẹn cho ta người bạn đời hoàn hảo, nhưng soi cho ta thấy mình đang thương bằng chất liệu gì. Bài viết này kể lại mấy tích truyện xưa và gợi ý cách thương sao cho cả hai cùng nhẹ lòng.
Vì sao người tại gia cần một câu chuyện Phật giáo về tình yêu
Phần lớn nỗi khổ trong một mái nhà không đến từ người xa lạ. Nó đến từ chính người ta thương nhất: một câu nói vô ý của chồng, một ánh mắt lặng thinh của vợ, một bữa cơm ngồi chung mâm mà lòng ở hai nơi.
Giáo lý nhà Phật không bảo ta ngừng thương. Đức Phật dạy ta nhìn cho kỹ: mình đang thương bằng sự có mặt trọn vẹn, hay bằng nỗi sợ mất người?
Vì thế, một câu chuyện Phật giáo về tình yêu không phải là chuyện cổ tích kể cho vui tai. Nó là tấm gương soi, để ta nhận ra phần đẹp lẫn phần vụng về trong cách mình đang thương.
Điều đáng chú ý là những câu chuyện Phật giáo về tình yêu trong tích truyện xưa hiếm khi mở màn bằng cảnh đẹp. Chúng thường bắt đầu giữa nạn đói, giữa cái chết, giữa những toan tính hại người. Rồi từ chỗ tối ấy mới ló ra một tấm lòng.
Câu chuyện Phật giáo về tình yêu bắt đầu từ một cái tên
Tích truyện kể về chàng trai tên Ghosaka ở thành Kosambi. Từ lúc lọt lòng, chàng đã bảy lần bị người cha nuôi tìm cách hại: quăng ra đống rác, đặt trước cửa chuồng bò, bỏ nơi bánh xe, ném xuống sườn núi. Lần nào cũng có người bắt gặp, động lòng thương và mang về nuôi.
Lớn lên, chàng được sai cầm một lá thư đi xa, mà không hay trong thư là lệnh giết chính mình. Dọc đường, chàng ghé lại nhà một viên quản khố vốn là bạn của cha nuôi, rồi ngủ thiếp đi vì kiệt sức.
Nhà ấy có cô con gái chừng mười lăm, mười sáu tuổi, được cha mẹ cho ở trên tầng cao nhất của toà lâu đài bảy tầng. Hôm đó cô sai nàng hầu đi chợ. Nàng hầu về trễ, bị rầy, mới kể rằng mình vừa phải trải chỗ ngồi, rửa chân và dọn giường cho một chàng trai tên Ghosaka.
Chỉ nghe cái tên ấy thôi, lòng cô gái đã dậy lên một niềm thương thấu tận xương tuỷ. Tích truyện giải thích rằng kiếp trước cô từng là vợ của chàng, nên tình xưa sống lại. Lời dạy được dẫn lại trong truyện như sau:
Do liên hệ đời trước,
Hay lợi lộc hôm nay,
Lòng mến thương bừng dậy,
Như hoa vươn mặt hồ.
Đây là chỗ một câu chuyện Phật giáo về tình yêu chạm vào điều mà người Việt mình quen gọi là duyên. Có người gặp lần đầu đã thấy thân quen lạ lùng; có người ở cạnh nhau mười năm vẫn thấy xa cách.
Duyên chỉ mở cửa, bước tiếp là việc của hôm nay
Nhưng cũng chính câu chuyện Phật giáo về tình yêu này nhắc ta đừng dừng lại ở hai chữ duyên số. Duyên xưa chỉ mở giúp ta cánh cửa; đi với nhau được bao xa còn tuỳ vào cách hai người đối xử với nhau mỗi ngày.
Một lời nói nhẹ, một việc làm tử tế, một sự chung thuỷ lặng lẽ, đó là cái nhân mới ta đang gieo. Tình thương nào không được nuôi thì cũng héo, dù gốc duyên có sâu đến đâu. Bạn có thể đọc thêm về cách gieo nhân lành gặt quả lành ngay trong đời sống thường ngày.
Người mẹ không nỡ buông tay con giữa đường đói khát
Lùi về tiền thân của chàng Ghosaka, ta gặp một gia đình nghèo chạy nạn. Người chồng tên Kotuhalaka, bế con mãi thấy nặng, nhiều lần giục vợ bỏ đứa nhỏ lại dọc đường, với lý lẽ rằng còn sống thì sau này sẽ có đứa con khác.
Người vợ nhất quyết không chịu. Bà nói bà không bao giờ vứt bỏ đứa con còn sống, rồi xin thay phiên nhau bồng. Đến khi người chồng lén đặt con trên đệm lá dưới gốc cây mà đi tiếp, bà quay lại, đấm ngực khóc lóc đòi con cho bằng được.
Trong vô số câu chuyện Phật giáo về tình yêu, hình ảnh người mẹ ấy là thứ tình thương trần trụi nhất: không điều kiện, không tính toán, không chờ ai đền đáp. Nó gợi nhớ dáng mẹ Việt Nam ngồi canh nồi cháo lúc con sốt, hay cha dắt xe máy đi làm từ bốn giờ sáng.
Tích truyện còn ghi một chi tiết khiến người đọc chùng lòng: vì một lần vứt con mà kiếp sau, chính người cha ấy bảy lần bị bỏ rơi; và truyện dặn rằng chớ xem thường việc ác, cho rằng đó chỉ là chuyện nhỏ.
Xin hiểu cho đúng: nhân quả không phải hình phạt do ai đó giáng xuống. Hành động có cố ý để lại dấu vết trong tâm, rồi đưa ta đi theo những hoàn cảnh tương ứng. Hiểu như vậy, một câu chuyện Phật giáo về tình yêu trở thành lời nhắc hiền lành: điều ta làm với người thân hôm nay rồi sẽ quay về với chính ta.
Thương mà thiếu tỉnh táo thì tình dễ thành vụng về
Trở lại chuyện Ghosaka. Cô gái con nhà quản khố, sau khi nghe kể về chàng, lén xuống gỡ lá thư buộc nơi viền áo mà đọc. Đọc xong cô sững người: chàng trai đang mang theo bản án tử của chính mình mà không hề hay biết.
Cô xé lá thư ấy, viết một lá khác, nhờ đó chàng thoát chết và hai người nên duyên vợ chồng. Về sau, khi người cha nuôi hấp hối định đổi lời chia gia sản, cũng chính cô đã khéo léo giữ lại phần thừa kế cho chồng.
Tích truyện xưa kể việc ấy như một chuyện đã xảy ra, chứ không phải như lời khuyên để ta bắt chước từng chi tiết. Điều đáng học không nằm ở lá thư bị tráo, mà ở chỗ tình thương của cô gái luôn đi kèm sự tỉnh táo và cái thấy rõ ràng.
Nhiều người trong chúng ta thương rất nhiều mà vẫn làm người kia khổ, vì thương bằng cảm xúc chứ không bằng sự quan sát. Một câu chuyện Phật giáo về tình yêu kiểu này nói với ta rằng từ bi phải đi cùng trí tuệ, như hai cánh của một con chim.
Thương con nhưng không thấy con đang kiệt sức vì kỳ vọng của mình. Thương chồng nhưng không nhận ra anh ấy đang cần im lặng chứ không cần thêm lời khuyên. Thương cha mẹ nhưng chỉ gửi tiền về, quên hỏi một câu cho ra hỏi.
Tỉnh táo ở đây không phải là tính toán hơn thua. Đó là dừng lại đủ lâu để thấy người mình thương thật sự đang cần gì, điều mà bất kỳ câu chuyện Phật giáo về tình yêu nào cũng ngầm nhắc chúng ta.
Câu chuyện Phật giáo về tình yêu không dừng lại ở hai người
Trong cùng mạch tích truyện còn có một nhân vật nữ khác: nàng Sàmàvatì. Nhà cô vốn giàu có ở thành Bhaddavatì, nhưng dịch bệnh cuốn đi tất cả. Ba cha con chạy nạn tới Kosambi, nương vào chỗ phát cơm cho người nghèo mỗi ngày.
Ngày đầu cô xin ba phần ăn, hôm sau hai phần, hôm sau nữa chỉ còn một. Người quản lý tên Mitta trách nặng lời, cho rằng cô tham ăn. Cô nghẹn ngào thưa rằng hôm kia nhà cô ba người, hôm qua còn hai, bây giờ chỉ còn lại mình cô.
Nghe xong, Mitta không cầm được nước mắt. Ông nói với cô rằng từ nay cô là con gái của ông. Đó là thứ tình thương không sinh ra từ máu mủ, cũng chẳng phải tình đôi lứa; nó sinh ra từ lòng trắc ẩn khi thấy một con người đang quá khổ.
Cô gái ấy về sau góp ý làm lối đi và hàng rào nơi phát cơm, để người nghèo vào một cửa, nhận phần rồi ra cửa kia, khỏi chen lấn ồn ào. Chữ Vatì, nghĩa là hàng rào, gắn vào tên cô từ đó.
Ở đây, câu chuyện Phật giáo về tình yêu mở rộng thành câu chuyện về lòng thương người. Người từng đói mới hiểu cảnh chen chúc tủi hờn của người đói, và cô đã dùng chính cái hiểu đó để làm nhẹ bớt khổ cho bao nhiêu người khác.
Thương một người để học cách thương nhiều người
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, tấm lòng thương dân cũng từng làm nên những điều rất lớn. Thiền sư Vạn Hạnh dạy dỗ Lý Công Uẩn từ thuở còn là chú tiểu ở chùa làng Cổ Pháp, truyền cho ông tinh thần từ bi trí tuệ và lòng đặt sự tồn vong của dân tộc lên trên hết. Sử gia Hoàng Xuân Hãn nhận định:
Triều đại nhà Lý là triều đại thuần từ nhất trong lịch sử nước ta, đó là nhờ ảnh hưởng của Phật giáo.
Tình thương trong một mái nhà và tình thương dành cho số đông không phải hai thứ tách rời. Người biết dịu dàng với vợ con thì cũng khó mà nhẫn tâm với người dưng ngoài đường.
Khi thương chuyển thành muốn chiếm giữ
Tích truyện ấy cũng có mặt trái của nó. Ngày hội trong thành, nàng Sàmàvatì cùng các tỳ nữ đi tắm sông, ngang qua cung điện thì lọt vào mắt vua Udena, và lệnh tiến cung lập tức được ban xuống. Cha nuôi cô ban đầu không tuân, nhà cửa liền bị niêm phong.
Tình thương hỏi: người ấy có an không? Tham ái chỉ hỏi: ta có được người ấy không?
Viên chưởng khố trong chuyện Ghosaka cũng vậy. Vì quá thương đứa con ruột và sợ mất quyền thừa kế, ông bảy lần sai người hại đứa con nuôi, để rồi cuối cùng chính con ruột ông chết thay trong lò gốm. Nỗi đau ấy không ai gieo cho ông cả.
Đoạn này trong tích truyện dẫn lại lời dạy của Đức Thế Tôn:
Dùng trượng phạt không trượng,
Làm ác, người không ác.
Trong mười loại khổ đau,
Chịu gấp một loại khổ.
Đọc một câu chuyện Phật giáo về tình yêu ở đoạn này, ta thấy rõ: lòng thương hẹp, chỉ thương con mình, chỉ giữ phần mình, rất dễ hoá thành tàn nhẫn với người khác, rồi quay lại thiêu đốt chính người gieo.
Giữa đời thường, điều đó hiện ra nhẹ hơn nhưng bản chất không khác: lục điện thoại của người bạn đời, ghen bóng ghen gió, bắt con sống giùm giấc mơ dang dở của mình. Mỗi câu chuyện Phật giáo về tình yêu đều lặng lẽ hỏi ta một câu: điều ta gọi là thương, thật ra đang nuôi ai?
Bốn chất liệu nuôi tình thương lâu bền
Đạo Phật có bốn tâm lớn gọi là Tứ Vô Lượng Tâm: từ, bi, hỷ, xả. Bốn tâm này là thước đo rất thiết thực cho người tại gia mỗi khi thấy lòng mình chông chênh.
- Từ là mong người kia được an vui, kể cả khi niềm vui ấy không đến từ ta.
- Bi là muốn người kia bớt khổ, nên sẵn lòng ngồi im nghe họ kể hết nỗi lòng.
- Hỷ là vui được với cái vui của người mình thương, không so đo, không tủi thân.
- Xả là thương mà không trói, không coi người kia là tài sản của mình.
Mỗi câu chuyện Phật giáo về tình yêu trong kinh sách đều có thể soi bằng bốn chất liệu ấy: chỗ nào có từ bi hỷ xả, chỗ đó tình thương làm người ta lớn lên; chỗ nào vắng xả, chỗ đó tình thương bắt đầu siết lại. Bạn có thể tìm hiểu kỹ hơn trong bài Tứ Vô Lượng Tâm từ bi hỷ xả.
Người xưa gửi vào mỗi câu chuyện Phật giáo về tình yêu một lời nhắc rất giản dị: thương không phải là cảm xúc bùng lên rồi tắt, mà là một cách sống được tập mỗi ngày.
Thực hành từ câu chuyện Phật giáo về tình yêu: bảy việc nhỏ cho hôm nay
Giáo lý chỉ thành của mình khi được đem ra làm. Bảy việc dưới đây đều vừa sức, không tốn thêm thời gian, chỉ cần một chút chú tâm.
- Sáng thức dậy, thầm chúc người bạn đời, cha mẹ hoặc con cái một ngày bình an trước khi rời giường.
- Về nhà, cất điện thoại trong mười phút đầu tiên và hỏi một câu thật lòng: hôm nay nhà mình thế nào?
- Khi cơn giận nổi lên, thở ba hơi chậm rồi mới mở miệng; phần lớn lời làm tổn thương đều bật ra trong ba hơi thở đó.
- Mỗi ngày nói một lời biết ơn thật cụ thể, ví dụ cảm ơn vì bữa canh, vì cú điện thoại nhắc uống thuốc.
- Tập nghe hết câu của người kia, không cắt ngang, không vội sửa lưng, không vội đưa giải pháp.
- Chọn một việc nhỏ cho người ngoài gia đình: nhường chỗ, gửi phần cơm, hỏi thăm một người đang bệnh, như nàng Sàmàvatì ngày xưa dựng hàng rào cho người nghèo đỡ chen lấn.
- Trước khi ngủ, nhớ lại một câu chuyện Phật giáo về tình yêu hoặc một lời dạy đã chạm vào mình, rồi tự hỏi: hôm nay mình đã thương đúng cách chưa?
Nếu lòng bạn đang nặng vì một mối quan hệ rạn nứt, có thể đọc thêm về cách nuôi dưỡng hạnh phúc trong gia đình theo lời Phật dạy. Và khi nỗi đau vượt quá sức chịu đựng, xin đừng ngại tìm đến người thân, một vị thầy hiền, hoặc người có chuyên môn để được nâng đỡ.
Lời kết: thương cũng là một con đường tu
Đi hết những tích truyện trên, ta thấy một câu chuyện Phật giáo về tình yêu hiếm khi khép lại bằng cảnh hai người sống hạnh phúc mãi mãi. Nó thường khép lại bằng một người tỉnh ra: Ghosaka, sau khi biết mình đã bảy lần thoát chết, tự hứa không sống phóng dật nữa, chuyên tâm giữ chánh niệm và mỗi ngày dành một ngàn đồng tiền bố thí cho người nghèo khó, mù loà.
Tình thương, trong cái nhìn ấy, không phải món quà trời cho để ta ngồi hưởng. Nó là việc làm của mỗi ngày: nói nhẹ một câu, nhịn một lời, có mặt trọn vẹn mười phút bên người mình thương. Một câu chuyện Phật giáo về tình yêu không sống thay ta, nhưng có thể khiến ta dừng lại kịp lúc.
Mong rằng mỗi câu chuyện Phật giáo về tình yêu bạn vừa đọc sẽ theo bạn về tới bữa cơm tối nay, ngồi lại trong ánh mắt bạn dành cho người bên cạnh. Chúc bạn và những người bạn thương đều được bình an, hiểu nhau thêm một chút mỗi ngày.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Truyện cổ Phật giáo: Những chuyện luân hồi của vua Udena (phần 3) (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Truyện cổ Phật giáo: Những chuyện luân hồi của vua Udena (phần 2) (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Thiền sư Vạn Hạnh – Người mở đầu chặng đường ngàn năm (Giác Ngộ Online)
