Có những ngày ta muốn sống tử tế hơn mà chẳng biết bắt đầu từ đâu: giận thì vẫn giận, hứa tu rồi lại bỏ dở giữa chừng. Lục độ ba la mật là gì, và vì sao sáu hạnh ấy có thể trở thành một tấm bản đồ rất cụ thể cho người bận rộn? Bài viết này xin cùng bạn đi qua từng hạnh, bằng ngôn ngữ của bữa cơm gia đình, của cơn kẹt xe buổi chiều, của những lo toan rất thật.
Lục Độ Ba La Mật Là Gì Trong Giáo Lý Nhà Phật
“Ba la mật” là cách người xưa phiên âm một chữ Phạn, thường được dịch là “đến bờ bên kia” hoặc “sự toàn vẹn”. Bờ bên này là bờ của tham, của giận, của mê mờ; bờ bên kia là nơi tâm thôi bị những thứ ấy kéo đi.
“Lục độ” nghĩa là sáu phép đưa qua. Hiểu gọn lại, lục độ ba la mật là sáu hạnh tu giúp ta tự đưa mình từ bờ phiền não sang bờ thảnh thơi, không nhờ phép lạ nào bên ngoài, mà nhờ chính những việc ta làm mỗi ngày.
Sáu hạnh ấy gồm những gì
- Bố thí: mở tay và mở lòng, cho đi tài vật, công sức, sự an ủi.
- Trì giới: giữ nếp sống lành, không làm tổn thương mình và người.
- Nhẫn nhục: sức chịu đựng có hiểu biết trước nghịch cảnh và lời khó nghe.
- Tinh tấn: bền bỉ, không bỏ cuộc giữa đường.
- Thiền định: tập cho tâm lắng lại, bớt tán loạn.
- Trí tuệ: thấy đúng bản chất của cuộc đời để thôi chấp chặt.
Vì sao người tại gia vẫn tu được
Nhiều người nghĩ lục độ ba la mật là chuyện của người xuất gia, còn mình đi làm, nuôi con thì làm sao tu nổi. Thật ra sáu hạnh này không đòi ta phải rời bỏ gia đình, chỉ đòi ta đổi cách sống trong chính gia đình ấy.
Nhường một chỗ ngồi là bố thí. Không nói dối để che lỗi của mình là trì giới. Ngồi yên thở ba hơi trước khi trả lời con là thiền định. Mỗi hành động nhỏ, làm với tâm tỉnh, đều là một bước qua bờ.
Bố Thí Và Trì Giới: Mở Tay Ra Và Giữ Mình Lại
Bố thí là học cách buông bớt tay nắm
Chúng ta thường hiểu bố thí là cho tiền. Nhưng cái khó không nằm ở số tiền, mà ở chỗ tâm ta có chịu buông hay không. Có người cho rất nhiều mà lòng vẫn nặng vì mong được khen; có người chỉ cho một bát cháo nóng mà lòng nhẹ bẫng.
Bố thí không đợi đến khi dư dả; một chỗ ngồi nhường cho người già cũng là một lần tay mở ra.
Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật nhắc đến cái lợi của việc dám bỏ một niềm vui nhỏ để nhận lấy niềm vui lớn hơn:
“Nhờ từ bỏ lạc nhỏ,
Thấy được lạc lớn hơn,
Bậc trí bỏ lạc nhỏ,
Thấy được lạc lớn hơn.” (Kinh Pháp Cú, phẩm Tạp Lục)
Niềm vui nhỏ là giữ chặt phần hơn về mình. Niềm vui lớn là nhìn thấy người khác bớt khổ vì có mình bên cạnh. Hạnh đầu tiên trong lục độ ba la mật bắt đầu từ chỗ rất đời thường ấy.
Trì giới là hàng rào bảo vệ, không phải sợi dây trói
Giới trong nhà Phật không phải mệnh lệnh của ai áp xuống, mà là lời hứa ta tự giữ với chính mình: không giết hại, không lấy của không cho, không tà hạnh, không nói dối, không dùng chất gây say. Người giữ được năm điều này sống nhẹ, vì không phải nhớ xem mình đã nói dối điều gì, với ai.
Bạn có thể đọc thêm về ý nghĩa ngũ giới cho người tại gia để thấy giới luật thật ra rất gần với cách sống tử tế hằng ngày. Kinh Pháp Cú có câu nói về giá trị của người sống có giới hạnh:
“Tín tâm, sống giới hạnh
Ðủ danh xưng tài sản,
Chỗ nào người ấy đến,
Chỗ ấy được cung kính.” (Kinh Pháp Cú, phẩm Tạp Lục)
Bố thí mở lòng ra, trì giới giữ mình lại. Hai hạnh đi với nhau như hai chân của một người đang bước: cho đi mà không làm tổn thương ai, đó mới là bước đi vững.
Nhẫn Nhục Và Tinh Tấn Trong Lục Độ Ba La Mật
Nhẫn nhục không phải nuốt giận vào trong
Nhiều người hiểu nhẫn là cắn răng chịu đựng, mặt cười mà bụng sôi. Kiểu nhẫn ấy giống như đậy nắp một nồi nước đang sôi, trước sau cũng bung.
Nhẫn trong lục độ ba la mật là nhẫn có hiểu biết: thấy người kia đang khổ nên mới nói lời khó nghe, thấy cơn giận của mình chỉ là một trạng thái đến rồi đi. Khi hiểu như vậy, ta không cần nuốt giận, vì cơn giận tự nguội.
“Gieo khổ đau cho người,
Mong cầu lạc cho mình,
Bị hận thù buộc ràng
Không sao thoát hận thù.” (Kinh Pháp Cú, phẩm Tạp Lục)
Câu kệ này rất đáng chiêm nghiệm trong những gia đình đang căng thẳng. Trả đũa một câu nói nặng có thể làm ta hả dạ trong năm phút, rồi buộc cả nhà vào nhiều tháng lạnh nhạt.
Tinh tấn là bền bỉ, không phải bạo liệt
Tích truyện Kinh Pháp Cú kể về Trưởng lão Cakkhupāla, một người vốn giàu có, sau khi nghe pháp liền xin xuất gia dù tuổi đã lớn. Vào mùa an cư, ngài phát nguyện chỉ đi, đứng, ngồi mà không nằm. Mắt ngài đau nặng rồi mù hẳn, nhưng tâm ngài lại sáng ra, thành tựu đạo quả.
Đó là gương tinh tấn của một bậc chuyên tu đã chọn con đường rất riêng. Người tại gia không cần bắt chước hình thức ấy, cũng không nên ép xác đến tổn hại thân thể. Tinh tấn của chúng ta là thứ tinh tấn khác: mỗi tối ngồi yên mười phút, giữ đều suốt một năm.
Hạnh tinh tấn không đo bằng sức mạnh của một ngày, mà đo bằng sự có mặt đều đặn của nhiều ngày nối nhau.
Có hôm bạn quên, có tuần bạn bỏ. Không sao. Tinh tấn bao gồm cả việc bắt đầu lại mà không tự mắng mình quá nặng. Lòng từ bi với chính mình chính là nhiên liệu giúp ta đi được đường dài.
Thiền Định Và Trí Tuệ: Chỗ Lắng Và Chỗ Sáng Của Tâm
Thiền định: cho tâm một chỗ để đậu
Tâm chúng ta giống con chim bay suốt ngày không đáp: lo tiền trọ, lo con thi, lo lời sếp nói lúc chiều. Thiền định là tập cho con chim ấy đậu xuống một cành, thường là hơi thở.
“Ðệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Ý vui tu thiền quán.” (Kinh Pháp Cú, phẩm Tạp Lục)
Bạn không cần một thiền đường trang nghiêm. Một góc giường, một chiếc ghế, mười phút trước khi cả nhà thức dậy là đủ. Nếu chưa biết bắt đầu thế nào, bài thiền định cho người mới bắt đầu có hướng dẫn từng bước rất nhẹ nhàng.
Trí tuệ: thấy đúng thì khổ tự vơi
Trí tuệ trong lục độ ba la mật không phải sự thông minh hơn người, cũng không phải thuộc nhiều kinh. Đó là cái thấy trực tiếp về ba đặc tính của mọi thứ quanh ta: vô thường (không có gì đứng yên mãi), khổ (cái gì đổi thay thì không thể nương tựa trọn vẹn), và vô ngã (không có cái tôi cố định, tách rời).
Khi thấy như vậy, ta vẫn thương con, vẫn làm việc, nhưng thôi bám chặt. Cái bát vỡ thì tiếc một chút rồi quét dọn, không ngồi trách móc cả buổi chiều. Trí tuệ làm cho năm hạnh kia trở nên trong sáng, nếu thiếu nó, bố thí dễ thành mua danh, trì giới dễ thành khoe mẽ.
Ý Dẫn Đầu Các Pháp: Gốc Rễ Của Lục Độ Ba La Mật
Bài kệ mở đầu Kinh Pháp Cú đặt tất cả lên một nền móng duy nhất, đó là tâm ý:
“Ý dẫn đầu các pháp,
Ý làm chủ, ý tạo.
Nếu với ý ô nhiễm,
Nói lên hay hành động,
Khổ não bước theo sau
Như xe, chân vật kéo.” (Kinh Pháp Cú, phẩm Song Yếu)
Tích truyện kể rằng trong một kiếp xa xưa, Trưởng lão Cakkhupāla từng là một thầy thuốc. Ông chữa sáng mắt cho một người đàn bà nghèo, nhưng bà sợ phải trả công nên nói dối rằng mắt mình đau nặng hơn. Ông nổi giận, pha một thứ thuốc khác và bà ấy mù hẳn.
Câu chuyện ấy không nhằm doạ ai. Nó chỉ cho thấy một điều rất giản dị: hành động có tác ý sẽ để lại dấu, dấu ấy theo ta như bánh xe lăn theo chân con bò kéo xe. Và vì nghiệp hình thành từ tâm ý, nên tâm ý cũng là nơi ta có thể chuyển hoá nghiệp xấu ngay hôm nay, chứ không phải chịu một bản án cố định.
Vì vậy, khi thực hành lục độ ba la mật, điều cần kiểm tra trước nhất không phải là việc mình làm lớn hay nhỏ, mà là tâm mình đang sạch hay đang vẩn đục. Cho một triệu đồng với ý khoe khoang thì gieo một hạt khác hẳn với cho mười nghìn đồng bằng lòng thương chân thật.
Thực Hành Lục Độ Ba La Mật Trong Một Ngày Bình Thường
Dưới đây là cách gói sáu hạnh vào một ngày của người đi làm, nuôi con. Bạn không cần làm đủ, chọn hai ba việc và giữ cho đều.
- Bố thí: trước khi ra khỏi nhà, nghĩ đến một người và quyết định sẽ cho họ điều gì hôm nay, có thể chỉ là mười phút lắng nghe không ngắt lời.
- Trì giới: chọn một giới để giữ thật kỹ trong ngày, ví dụ hôm nay tôi không nói lời làm ai mất mặt, kể cả khi tôi đúng.
- Nhẫn nhục: khi bị chạm giận, thở vào thở ra ba hơi trước khi mở miệng; thầm nhắc rằng người đang nặng lời với mình cũng đang khổ.
- Tinh tấn: giữ một việc tu nhỏ đúng giờ mỗi ngày, dù chỉ năm phút, và nếu lỡ quên thì hôm sau bắt đầu lại không trách mình.
- Thiền định: dành mười phút ngồi yên theo dõi hơi thở, hoặc rửa chén trong im lặng, biết rõ tay mình đang chạm nước ấm.
- Trí tuệ: cuối ngày, nhìn lại một chuyện khiến mình bực và tự hỏi: chuyện này năm năm nữa còn quan trọng không?
Mỗi cuối tuần, bạn có thể ngồi xuống năm phút và tự soi lại:
- Tuần qua tôi đã cho đi điều gì mà không mong nhận lại?
- Có lời nào tôi nói ra đã làm người thân tổn thương?
- Tôi đã ngồi yên được mấy lần, và cảm giác sau đó thế nào?
- Có điều gì tôi vẫn nắm chặt dù biết nó đang làm mình mệt?
Cách soi lại này giữ cho việc tu lục độ ba la mật không trở thành một bản thành tích, mà là một cuộc trò chuyện hiền lành với chính mình.
Những Hiểu Lầm Thường Gặp Về Lục Độ Ba La Mật
Hiểu lầm thứ nhất: phải tu đủ sáu hạnh cùng lúc mới có kết quả. Thực ra sáu hạnh nương nhau, bạn bắt đầu từ bất cứ hạnh nào thì những hạnh còn lại cũng dần lớn theo. Người tập bố thí lâu ngày tự nhiên bớt tham, bớt tham thì giữ giới nhẹ nhàng hơn.
Hiểu lầm thứ hai: tu để được phước báo hơn người. Nếu làm việc lành chỉ để đổi lấy giàu sang, cái ta gieo vẫn còn dính lòng tham, và quả nhận được cũng chật hẹp như cái tâm lúc gieo.
Hiểu lầm thứ ba: nhẫn nhục nghĩa là chịu đựng mọi điều, kể cả bị đối xử tàn tệ. Nhẫn là giữ tâm không nổi sân, không phải là ở yên trong nguy hiểm. Bạn vẫn có thể rời đi, vẫn có thể lên tiếng bảo vệ mình và con cái, mà lòng không ôm hận. Nếu nỗi khổ trong lòng bạn đã quá nặng và kéo dài, xin đừng chịu một mình; hãy nói với người thân, với một vị thầy, hoặc tìm đến người có chuyên môn giúp đỡ.
Lời Kết: Lục Độ Ba La Mật Bắt Đầu Từ Một Việc Rất Nhỏ Hôm Nay
Sáu hạnh nghe thì lớn lao, nhưng cánh cửa vào lại rất thấp: một lời xin lỗi trước bữa cơm, một đồng bạc đặt vào tay người bán vé số, một hơi thở giữ lại trước khi quát con. Lục độ ba la mật không nằm ở nơi xa, nó nằm trong khoảng cách ngắn ngủi giữa cơn giận và câu nói kế tiếp của bạn.
Đức Phật dạy rằng tâm ý dẫn đầu mọi việc. Vậy nên mỗi sáng, ta chỉ cần đặt lại tâm mình cho ngay thẳng, rồi làm những việc bình thường bằng tấm lòng đó. Con đường qua bờ bên kia được lát bằng vô số bước chân nhỏ như thế, chứ không phải bằng một cú nhảy lớn.
Chúc bạn giữ được một việc lành nho nhỏ trong ngày hôm nay, và giữ thêm được ngày mai. Nguyện cho bạn và những người bạn thương sống nhẹ nhàng, biết đủ và an lạc.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Kinh Pháp cú: I. Phẩm Song Yếu – 1. Nếu Con Mắt Ngươi Làm Hại Ngươi, Hãy Móc Bỏ Nó Đi (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Kinh Lời vàng Phật dạy: XXI. PHẨM TẠP LỤC (Pakiṇṇaka-vagga) (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Kinh Pháp Cú 21 – Phẩm Tạp Lục | Lời Phật Dạy (Lời Phật Dạy)
