Có người dịu dàng được với cả thế gian, nhưng lại khắt khe với chính mình đến mức không cho mình nổi một lời an ủi. Từ bi với chính mình không phải là bênh vực cái sai, mà là học nhìn nỗi khổ của mình bằng con mắt hiểu biết. Bài viết này mời bạn đi từng bước nhỏ, để lòng bớt chật và ngày sống nhẹ hơn.
Ta Thường Nghiêm Khắc Với Mình Hơn Với Bất Kỳ Ai
Hãy thử nhớ lại lần gần nhất bạn phạm một lỗi nhỏ. Quên một cuộc hẹn, nói hớ một câu trong bữa cơm, làm sai việc rồi bị cấp trên nhắc trước mặt đồng nghiệp. Giọng nói vang lên trong đầu lúc ấy nghe thế nào?
Với bạn bè, ta thường nói: “Thôi, ai mà chẳng có lúc sơ suất.” Với chính mình, ta lại nói: “Đúng là vô dụng. Chuyện có thế mà cũng không xong.” Cùng một sự việc, hai cách đối xử khác hẳn nhau.
Người mẹ trẻ thức trắng mấy đêm chăm con ốm, sáng ra cáu gắt một câu rồi cả ngày tự trách mình không xứng đáng làm mẹ. Người đàn ông trung niên mất việc, ngồi ngoài quán nước đến tối mới dám về nhà, vì sợ nhìn thấy ánh mắt vợ con. Nỗi khổ bên ngoài đã nặng, lời tự kết tội bên trong còn nặng hơn.
Trong giáo lý nhà Phật có hình ảnh người bị trúng mũi tên thứ nhất, rồi tự bắn thêm vào mình mũi tên thứ hai bằng chính sự oán trách và sợ hãi. Mũi tên thứ nhất là hoàn cảnh, nhiều khi ta không chọn được. Mũi tên thứ hai là cách tâm ta phản ứng, và chỗ này thì ta có phần tự do.
Từ Bi Với Chính Mình Là Gì Trong Tinh Thần Nhà Phật
Trong bốn tâm vô lượng mà người học Phật thường nghe, “từ” là lòng mong cho ai đó được an vui, “bi” là lòng muốn cho nỗi khổ của họ vơi đi. Điều ít ai để ý: chữ “ai đó” ấy bao gồm cả bản thân ta. Bạn có thể đọc thêm về bốn tâm này trong bài Tứ Vô Lượng Tâm từ bi hỷ xả để thấy rõ hơn cái gốc chung của lòng thương.
Vậy từ bi với chính mình, nói giản dị, là biết quay lại nhìn nỗi khổ đang có mặt trong thân tâm mình, gọi đúng tên nó, và đối xử với nó bằng sự tử tế thay vì bằng roi vọt. Không phóng đại, không chối bỏ, không trừng phạt.
Thương mình không phải là chiều mình
Nhiều người ngại hai chữ “thương mình” vì sợ trở thành ích kỷ, buông thả. Thật ra nuông chiều và từ bi là hai hướng ngược nhau. Nuông chiều là trốn chạy cảm giác khó chịu bằng rượu bia, mua sắm, lướt điện thoại tới hai giờ sáng rồi hôm sau mệt nhoài.
Từ bi với chính mình thì ngược lại: dám ngồi yên với cái khó chịu ấy, hỏi nó cần gì, rồi làm điều thật sự có lợi lâu dài. Có khi điều có lợi ấy lại khó: xin lỗi một người, trả một món nợ, đi ngủ sớm, giữ giới. Thương mình thật lòng là chọn điều lành cho mình, chứ không phải chọn điều dễ.
Nhân quả không phải là bản án treo trên đầu
Có người hiểu nghiệp theo kiểu định mệnh: “Tôi khổ thế này là tại kiếp trước, đành chịu.” Cách hiểu ấy khiến ta tê liệt. Trong một bài giảng về kỹ năng hạnh phúc, Thanissaro Bhikkhu nhắc rằng quá khứ có ảnh hưởng, nhưng yếu tố quyết định là điều ta đang làm ngay trong hiện tại; nếu không có khoảng tự do ấy, con người đã chẳng thể rèn luyện được bất kỳ kỹ năng nào.
Hiểu vậy, lòng ta nhẹ đi nhiều. Nghiệp là dòng chảy của hành động có tác ý, và mỗi giây ta vẫn đang gieo thêm hạt mới. Bạn có thể tìm hiểu thêm cách chuyển hoá nghiệp xấu theo lời Phật dạy để thấy con đường vẫn luôn mở.
Vì Sao Ta Khó Từ Bi Với Chính Mình Đến Thế
Vì ta sống trong một cuộc so đo không hồi kết
Mở điện thoại ra là thấy người ta khoe nhà mới, con đỗ trường chuyên, chuyến du lịch xa. Anam Thubten Rinpoche nhận xét rằng chính lối sống chạy theo vật chất khiến nhiều người thấy mình mãi chưa chạm được vạch đích của “thành công”, từ đó sinh ra đố kỵ, mặc cảm, thậm chí tự căm ghét bản thân.
Người xưa đã chỉ thuốc chữa cho căn bệnh này:
Biết đủ là của cải lớn nhất.
Lời dạy ấy của Đức Phật không bảo ta thôi cố gắng. Nó chỉ nhắc rằng cảm giác đủ đầy là một trạng thái của tâm, không nằm ở con số trong tài khoản. Khi tâm biết đủ, ta thôi lấy người khác làm thước đo để trừng phạt mình. Bài Biết đủ là hạnh phúc nói kỹ hơn về điều này.
Vì ta tưởng tự dằn vặt mới là tu
Một hiểu lầm khá phổ biến: phải nghiêm khắc, phải thấy mình tệ thì mới tiến bộ. Nhưng hãy quan sát thật kỹ. Sau mỗi lần tự mắng mình, bạn có khoẻ hơn, sáng suốt hơn không, hay chỉ thêm co rúm và trì hoãn?
Sám hối trong đạo Phật là nhận diện lỗi lầm rồi phát nguyện sửa đổi, chứ không phải tự hành hạ mình năm này qua năm khác. Nhận ra sai là trí tuệ, quyết tâm làm lại là tinh tấn. Cả hai đều cần một nội tâm đủ vững, mà nội tâm chỉ vững khi được nuôi bằng lòng tử tế. Thiếu từ bi với chính mình, việc tu dễ biến thành một cuộc tự kết án kéo dài.
Hơi Thở Là Cánh Cửa Gần Nhất Để Quay Về
Khi tâm đang rối, nói lý lẽ với nó thường vô ích. Lúc ấy, chỗ nương tựa gần nhất là hơi thở đang ra vào ngay trên thân này.
Thanissaro Bhikkhu hướng dẫn một cách rất mộc mạc: để ý hơi thở vào, hơi thở ra, rồi tự hỏi kiểu thở nào đang dễ chịu nhất lúc này. Nếu đang mệt, cách thở ấy có mang lại chút năng lượng không? Nếu đang căng, nó có giúp giãn ra không? Chọn một điểm dễ cảm nhận như chóp mũi, giữa ngực hay vùng bụng, rồi ở lại đó.
Hỏi thân mình một câu tử tế như vậy đã là một hành vi thương mình rồi. Bạn không bắt cơ thể phải thẳng đơ, không ép tâm phải lặng ngay. Bạn chỉ đang dò tìm cách ngồi cho dễ chịu, như người mẹ dỗ con ngủ. Nếu muốn có một lối thực tập bài bản hơn, bài thiền hơi thở cho người tại gia sẽ giúp bạn bắt đầu.
Mỗi hơi thở được nhận biết trọn vẹn là một lần ta nói với mình rằng: tôi có mặt ở đây, và tôi không bỏ rơi tôi.
Sáu Bước Thực Tập Từ Bi Với Chính Mình Mỗi Ngày
Lòng thương là một kỹ năng, mà kỹ năng thì cần luyện chứ không chờ cảm hứng. Dưới đây là sáu bước nhỏ, bạn có thể bắt đầu ngay hôm nay, mỗi bước chỉ vài phút.
- Nhận diện và gọi tên. Khi thấy ngực nặng, hãy thầm nói: “Đang có lo lắng trong tôi”, hoặc “Đang có buồn tủi”. Gọi đúng tên cảm xúc là đã bớt bị nó cuốn đi một nửa.
- Ba hơi thở dừng lại. Trước khi phản ứng, thở vào biết mình thở vào, thở ra biết mình thở ra, ba lần. Khoảng lặng ngắn ngủi ấy chính là chỗ cho sự tự do lựa chọn.
- Đổi giọng nói bên trong. Tự hỏi: nếu người bạn thân nhất gặp đúng chuyện này, mình sẽ nói gì với họ? Rồi nói câu đó với chính mình, bằng đúng giọng ấy.
- Đặt tay lên ngực một phút. Một cử chỉ rất nhỏ nhưng thân thể hiểu được. Vừa đặt tay vừa thầm chúc: mong tôi được bình an, mong tôi bớt khổ.
- Ghi ba điều biết ơn trước khi ngủ. Biết ơn vì còn thở, vì bữa cơm tối có người cùng ngồi, vì mái nhà che mưa. Thực hành lòng biết ơn mỗi ngày làm vơi dần cảm giác thiếu thốn và chán ghét bản thân.
- Làm một việc tử tế cho thân. Uống đủ nước, đi ngủ sớm hơn ba mươi phút, đi bộ mười phút không cầm điện thoại. Thân an thì tâm dễ an theo.
Đừng làm cả sáu bước cùng lúc. Chọn một bước, giữ trong bảy ngày, rồi xem tâm mình đổi khác ra sao. Từ bi với chính mình lớn lên theo cách đó: chậm, đều, không ồn ào. Nếu nỗi đau trong lòng quá nặng, kéo dài, khiến bạn mất ngủ triền miên hay không còn thiết sống, xin đừng gắng chịu một mình. Nói với người thân, tìm đến một vị thầy, hoặc gặp chuyên gia tâm lý cũng là một biểu hiện của lòng thương mình.
Từ Bi Với Chính Mình Rồi Mới Nhẹ Tay Được Với Người
Một người luôn căng như dây đàn với bản thân thường khó mà mềm mỏng với vợ con. Cơn gắt gỏng lúc kẹt xe, câu nói nặng với đứa con mải chơi, phần nhiều bật ra từ một nội tâm đang mệt và đang bị chính chủ nhân của nó hành hạ.
Người xưa nhắc rằng ý dẫn đầu mọi việc:
Ý dẫn đầu các pháp, ý làm chủ, ý tạo.
Tâm ta thế nào thì lời nói và hành động hiện ra thế ấy. Vì vậy, khi gieo được một chút dịu dàng vào trong, ta tự nhiên bớt gieo cay đắng ra ngoài. Từ bi với chính mình không hề tách rời từ bi với người; đó là cùng một dòng nước, chỉ khác chỗ chảy qua.
Người Việt mình có sẵn những dịp rất đẹp để tập điều này. Những ngày cuối năm dọn dẹp nhà cửa, lau bàn thờ, nhìn lại một năm đã qua, chính là lúc tâm học cách buông bớt bụi bặm bên trong. Làm mới nhà cửa cũng là làm mới lòng mình, không phải để tự trách, mà để bắt đầu lại nhẹ nhàng.
Và cũng nên nhớ, như một bài kinh đã nói:
Thế giới đã bị cuốn đi.
Những được mất hơn thua rồi cũng trôi. Nhưng cách ta đối xử với tâm mình hôm nay sẽ còn ở lại, trong từng thói quen, từng nếp nghĩ, từng người đang sống quanh ta.
Lời Kết: Thương Mình Là Bước Đầu Của Con Đường
Chúng ta đi chùa, tụng kinh, làm việc thiện, nhưng nhiều khi vẫn mang theo một người đang bị bỏ quên: chính mình. Từ bi với chính mình không phải là một món quà xa xỉ dành cho người rảnh rỗi, mà là nền đất để mọi pháp tu khác có chỗ đứng vững.
Hãy bắt đầu thật nhỏ. Một hơi thở được nhận biết. Một câu nói tử tế thay cho câu mắng quen thuộc trong đầu. Một đêm đi ngủ với ba điều biết ơn. Ngày qua ngày, lòng từ bi với chính mình sẽ bớt gượng gạo, rồi trở thành cách ta sống, như hơi thở vậy. Nếu muốn nuôi dưỡng nếp sống ấy đều đặn hơn, bạn có thể tham khảo thêm cách thực tập chánh niệm hằng ngày giữa bộn bề công việc.
Chúc bạn hôm nay dám nói với mình một lời dịu dàng. Chúc bạn ngồi xuống được với hơi thở vài phút giữa ngày bận rộn, và thấy rằng bình an không ở đâu xa, nó bắt đầu ngay chỗ ta thôi làm khổ chính mình.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Biết đủ là liều thuốc chữa bách bệnh (Phật học lược khảo)
- Kỹ năng hạnh phúc (Phật học ứng dụng)
- Tết Việt và Phật giáo: Tết – một pháp tu giữa đời sống (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
