Có những buổi tối ta nằm xuống, thân rã rời mà đầu vẫn chạy tiếp những cuộc họp, những câu nói chưa kịp đáp. Rất nhiều người tìm đến câu hỏi: tác dụng của thiền định là gì, ngồi yên mười lăm phút mỗi ngày liệu có đổi được điều gì trong thân và tâm mình? Bài viết này xin cùng bạn đi chậm qua từng tác dụng của thiền định bằng ngôn ngữ đời thường, kèm những bước thực hành có thể bắt đầu ngay hôm nay.
Trước khi nói về tác dụng của thiền định, xin nhìn lại cái mệt rất thật
Sáng kẹt xe hai mươi phút, lòng đã nóng. Đến chỗ làm, điện thoại rung liên tục. Chiều về, con hỏi một câu vô tư mà ta buông ra một câu nặng, rồi nằm tiếc suốt đêm.
Cái mệt của thân và cái loạn của tâm thường nuôi nhau. Thân căng thì tâm dễ cáu; tâm lo thì vai, cổ, giấc ngủ cũng lên tiếng theo. Chúng ta sống nhiều năm trong vòng xoay đó mà không hay.
Đạo Phật không hứa với ta một cuộc đời hết chuyện. Nhưng giáo lý nhà Phật chỉ cho ta một chỗ đặt mình xuống mỗi ngày, và chỗ ấy gọi là thiền. Khi hỏi về tác dụng của thiền định, câu trả lời trung thực nhất không nằm trong sách vở, mà nằm ở chỗ ta có chịu ngồi xuống hay không.
Thiền không phải là trốn khỏi đời. Thiền là tập có mặt với đời trong một tư thế vững hơn: thân yên, hơi thở đều, tâm biết rõ mình đang làm gì.
Tác dụng của thiền định trên thân: thân được buông xuống một cách tử tế
Điều đầu tiên người mới ngồi thiền nhận ra không phải là ánh sáng hay cảm giác lạ lùng gì, mà là: hoá ra lâu nay thân mình căng đến vậy. Hai vai nhô lên, hàm nghiến lại, bụng cứng, hơi thở ngắn và gấp.
Điều thân, điều tức, điều tâm
Người xưa dạy ba bước rất giản dị khi vào thiền: điều thân, điều tức rồi điều tâm. Điều thân là ngồi cho ngay ngắn, lưng thẳng tự nhiên, vai buông, hai tay đặt nhẹ. Điều tức là để hơi thở tự nó trở về nhịp bình thường, không nín, không ép.
Khi thân đã yên và hơi thở đã sâu hơn một chút, tâm thường tự dịu theo. Đây là một tác dụng của thiền định mà bất kỳ ai ngồi vài hôm cũng cảm được: cơ thể bớt gồng, mặt giãn ra, cơn nóng trong ngực hạ xuống vài độ.
Một lời thành thật về sức khoẻ
Hành thiền đều đặn giúp ta sống tỉnh táo, ăn ngủ có chừng mực, thân thể nhờ đó khoẻ khoắn hơn. Nhưng xin nói rõ: thiền không phải thuốc, cũng không thay thế việc chữa bệnh.
Nếu bạn đang có bệnh, hãy tiếp tục điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tháng, mất ngủ triền miên, hãy nói với người thân và tìm đến người có chuyên môn. Thiền đi song song với những điều đó, như một người bạn đồng hành, không phải người thay thế.
Một lưu ý nhỏ nữa: đừng cố ngồi kiết già đến tê dại chân rồi sợ thiền. Ngồi bán già, ngồi xếp bằng kê gối, thậm chí ngồi ghế lưng thẳng, hai bàn chân chạm đất, đều được cả.
Tác dụng của thiền định trên tâm: từ chỗ bị cuốn đến chỗ thấy rõ
Nhiều người ngồi xuống lần đầu liền hoảng: sao đầu mình ồn thế. Thật ra cái ồn ấy vẫn luôn có, chỉ là bây giờ ta mới chịu nghe. Nhận ra tâm mình đang loạn đã là bước đầu của sự tỉnh thức.
Làm chủ vọng tưởng là làm chủ đời mình
Trong lúc ngồi, một ý nghĩ về món nợ nổi lên. Ta biết: à, nghĩ về nợ. Rồi nhẹ nhàng trở về hơi thở. Một cơn giận cũ nổi lên. Ta biết: à, giận. Rồi lại về hơi thở.
Làm như vậy vài chục lần trong một thời ngồi, ta học được một điều quý: ý nghĩ chỉ là ý nghĩ, nó đến rồi đi, ta không buộc phải chạy theo nó. Đây là tác dụng của thiền định sâu nhất đối với tâm, và cũng là chỗ đổi đời của nhiều người.
Người làm chủ được vọng tưởng trong giờ ngồi thiền sẽ dần làm chủ được lời nói và hành động của mình giữa chợ đời.
Tham, sân, si bớt bốc lên
Cơn giận thường có một khoảng trống rất ngắn trước khi thành lời. Người không tu thì khoảng trống ấy gần như bằng không. Người có ngồi thiền mỗi ngày thì khoảng trống ấy rộng ra, đủ để thở một hơi và chọn cách đáp khác.
Tham, sân, si không biến mất trong một đêm, nhưng chúng mất dần sức mạnh khi ta nhìn thấy chúng sớm. Bạn có thể tham khảo thêm cách nhận diện ba thứ ấy trong bài tam độc tham sân si và cách đối trị để việc quán chiếu được cụ thể hơn.
Tác dụng của thiền định hiện ra rõ nhất trong gia đình
Thiền không dừng ở toạ cụ. Nó hiện ra ở bữa cơm, ở giọng nói với vợ chồng, ở cách ta nghe cha mẹ kể một chuyện đã kể ba lần.
Kinh Thiện Sinh dạy người tại gia lễ bái sáu phương bằng chính bổn phận của mình: phương Đông là cha mẹ, phương Nam là thầy cô, phương Tây là vợ chồng, phương Bắc là bà con thân hữu. Người chồng đối đãi với vợ bằng lễ độ, cùng vợ làm tốt việc nhà; người vợ dùng lời hoà nhã, cảm thông và chia sẻ với chồng.
Những điều ấy nghe thì dễ, làm mới thấy khó, vì khi mệt ta thường phản ứng theo thói quen. Thiền tập mỗi ngày chính là chỗ rèn lại thói quen đó trong yên lặng, để lúc va chạm ta còn kịp nhớ mình là ai.
Kinh Từ bi và hồi hướng kể bốn thứ từ bi nơi lời nói: không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời cay độc, không nói chuyện tán gẫu vô ích. Một người có nếp ngồi thiền sẽ thấy rất rõ lúc nào lời sắp buột ra khỏi bốn điều ấy, và kịp dừng. Đó là một tác dụng của thiền định mà người nhà cảm nhận được trước cả bản thân ta.
Nếu bạn đang muốn làm ấm lại không khí trong nhà, bài cách nuôi dưỡng hạnh phúc trong gia đình theo lời Phật dạy có thể là một gợi ý tiếp nối.
Tinh tấn đều đặn: nơi tác dụng của thiền định được nuôi lớn
Nhiều người ngồi ba hôm, thấy chưa có gì đặc biệt, liền bỏ. Thật ra cái mà họ thiếu không phải phương pháp, mà là sự bền bỉ có trí tuệ, nhà Phật gọi là tinh tấn.
Trong kinh Tăng chi bộ, Đức Phật nhấn mạnh:
Vị Thánh đệ tử sống tinh cần và tinh tấn, từ bỏ các pháp bất thiện, thành tựu các thiện pháp, không từ bỏ gánh nặng đối với thiện pháp.
Tinh tấn được triển khai qua bốn mặt rất rõ ràng theo kinh Phân biệt về sự thật: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm phát khởi điều thiện chưa có, nuôi lớn điều thiện đã có. Giờ ngồi thiền mỗi ngày chính là lúc ta làm cả bốn việc ấy trong lặng lẽ.
Không căng quá, cũng không chùng quá
Nhưng tinh tấn không phải là ép xác. Trong kinh Sa-môn nhị thập ức, Đức Phật ví việc tu như lên dây đàn:
Nếu dây đàn căng quá thì tiếng hòa âm không đáng ưa, nếu chùng quá cũng không hay. Chỉ khi dây vừa phải, tiếng đàn mới êm dịu. Cũng vậy, quá sức tinh tấn sẽ khiến tâm rối loạn, nhưng chẳng tinh tấn thì tâm sẽ lười biếng.
Người tại gia nên nhớ lời này. Đặt mục tiêu ngồi hai tiếng mỗi ngày rồi bỏ cuộc sau một tuần thì không bằng ngồi mười lăm phút đều đặn suốt một năm.
Kinh Tương ưng bộ còn có hình ảnh khúc gỗ trôi trên sông: không tấp vào bờ bên này, không mắc bờ bên kia, không mục rã giữa dòng thì sớm muộn cũng ra tới biển. Người giữ được nếp thiền tập cũng vậy, cứ trôi đều, rồi sẽ tới.
Bảy bước thực hành để cảm nhận tác dụng của thiền định ngay tuần này
Bạn không cần phòng thiền riêng, không cần nhang đèn cầu kỳ. Chỉ cần một góc nhà, một chiếc gối và một quyết định nhỏ.
- Chọn một khung giờ cố định, tốt nhất là sáng sớm trước khi cả nhà thức dậy, hoặc tối trước khi đi ngủ.
- Ngồi mười phút, không hơn, trong bảy ngày đầu. Thà thiếu một chút để còn muốn ngồi tiếp, hơn là thừa để sợ.
- Điều thân trước: lưng thẳng tự nhiên, vai buông, mắt khép hờ, hai tay đặt nhẹ lên đùi.
- Thở vào biết mình thở vào, thở ra biết mình thở ra. Không điều khiển hơi thở, chỉ biết nó.
- Khi ý nghĩ kéo đi, đừng trách mình. Nhận biết rồi nhẹ nhàng đưa tâm về hơi thở, như dắt một đứa trẻ hiếu động trở lại bên mình.
- Trước khi xả thiền, nghĩ đến vài người thân và thầm chúc họ an lành, rồi hồi hướng công đức nhỏ bé ấy cho mọi người.
- Mang chánh niệm ra khỏi toạ cụ: rửa chén biết mình rửa chén, ăn cơm biết mình đang ăn, nghe con nói thì nghe trọn câu rồi hãy trả lời.
Nếu bạn muốn một hướng dẫn chi tiết hơn cho buổi đầu, bài thiền định cho người mới bắt đầu đi từng bước rất cụ thể từ hơi thở.
Vài ngộ nhận khiến ta không thấy tác dụng của thiền định
- Chờ một trải nghiệm phi thường. Thiền không nhằm tạo ra cảm giác lạ. Mục đích của thiền là làm sáng lại chính tâm mình, để buồn thương giận ghét tự lắng xuống.
- Nghĩ rằng hết vọng tưởng mới là thiền hay. Thấy được vọng tưởng đã là tỉnh thức. Người ngồi một thời đầy vọng tưởng mà biết rõ, vẫn hơn người ngồi gật gù trong hôn trầm.
- Coi thiền là lá bùa đổi vận. Thiền không hứa làm ta giàu hay hết bệnh. Tác dụng của thiền định nằm ở chỗ tâm bớt khổ và hành động bớt sai, từ đó nhân lành mới có chỗ nảy mầm.
- Tu quá căng rồi chê người khác. Tư liệu nhà Phật gọi đây là một căn bệnh vi tế: chấp pháp tu của mình là nhất, nhìn ai cũng thấy sai. Thiền mà sinh kiêu mạn thì đã lệch đường.
- Chỉ ngồi mà không giữ giới. Giới, định, tuệ nương nhau. Sống không ngay thẳng thì ngồi xuống chỉ thấy lòng ngổn ngang.
Lời kết: ngồi xuống một chút, đời nhẹ đi một chút
Tác dụng của thiền định không đến như một tiếng sét. Nó đến như nước thấm vào đất: hôm nay bạn bớt một câu nói nặng, tuần sau bạn ngủ dễ hơn một chút, tháng sau người nhà thấy bạn ít cau mày.
Thân được buông xuống, tâm được thấy rõ, lời nói hoà nhã hơn, tương quan trong nhà ấm lại. Những điều ấy không ồn ào, nhưng là thứ chúng ta thật sự cần cho một đời sống bớt khổ. Và tất cả bắt đầu từ việc rất nhỏ: mỗi ngày, bạn chịu ngồi yên với hơi thở của chính mình.
Xin chúc bạn giữ được một chỗ ngồi yên trong nhà và một chỗ ngồi yên trong lòng. Đi chậm, đi đều, như khúc gỗ xuôi dòng, rồi thế nào cũng tới biển.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Kinh Phật cho người tại gia, Phần chánh kinh – Các kinh về gia đình, xã hội và chính trị: 13. Kinh thiện sinh (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Kinh Phật cho người Tại gia – Phần chánh kinh – Các kinh về thiền và chuyển hóa: 54. Kinh Từ bi và hồi hướng (Văn hóa Phật giáo Việt Nam)
- Tinh tấn trong thiền tập (Giác Ngộ Online)
