Có những ngày tâm ta rối như mớ chỉ, ngồi xuống nhắm mắt lại càng thấy nghĩ ngợi nhiều hơn. Những lúc ấy, thiền hành — đi trong tỉnh thức — là cánh cửa dễ bước vào nhất. Bài viết này chia sẻ cách thực tập và những lợi ích mà thiền hành có thể mang lại cho người tại gia bận rộn, ngay trong hành lang nhà mình.
Thiền Hành Là Gì Và Vì Sao Pháp Tu Này Hợp Với Người Bận Rộn
Thiền hành, nhà chùa quen gọi là kinh hành, là đi một cách có ý thức. Thân bước tới đâu, tâm biết rõ tới đó. Không vội, không đến đâu cả, chỉ đi.
Nghe thì giản dị, nhưng thử đi mười bước mà không nghĩ đến chuyện tiền nong, con cái, tin nhắn chưa trả lời, ta sẽ thấy khó. Hoá ra cả đời mình đi rất nhiều mà hiếm khi thật sự có mặt với bước chân của mình.
Khác với đi bộ thể dục ở chỗ nào
Đi bộ buổi sáng thường có mục tiêu: đủ số vòng, đủ số bước, đủ lượng calo. Tâm vẫn chạy trước thân, vẫn đang ở đích đến. Thiền hành thì ngược lại, đích đến nằm ngay dưới bàn chân này.
Người bận rộn hay nghĩ mình không có thì giờ tu tập. Nhưng mỗi ngày ta vẫn đi từ phòng ngủ ra bếp, từ bãi gửi xe lên văn phòng, từ cổng trường về nhà. Bấy nhiêu quãng đường ấy đã đủ cho một thời thiền hành ngắn mà không cần sắp xếp thêm giờ nào.
Nền Tảng Giáo Lý: Chánh Niệm Trong Cả Bốn Tư Thế
Trong giáo lý nhà Phật, sự tỉnh thức không giới hạn ở tấm toạ cụ. Thân người có bốn tư thế chính: đi, đứng, nằm, ngồi. Pháp tu chân thật là tâm luôn đi cùng thân trong cả bốn tư thế ấy.
Thiền sư Ajahn Lee Dhammadharo dạy rất rõ ràng về điểm này:
Bạn phải tu tập chánh niệm trong cả bốn tư thế. Khi thân ngồi, tâm ngồi với nó. Khi thân đứng, tâm đứng cùng với nó. Khi thân đi, tâm đi cùng với nó. Khi thân nằm, tâm nằm xuống với nó. Nếu thân ngồi nhưng tâm đứng, hoặc nếu thân đi mà tâm ngồi hoặc nằm, điều đó không tốt chút nào.
Câu ấy mô tả rất đúng đời sống của chúng ta. Thân đang đi chợ mà tâm còn ngồi lại ở cuộc họp ban sáng. Thân đang dắt con qua đường mà tâm đang nằm trong nỗi lo tháng sau trả nợ. Thiền hành chính là bài tập đưa tâm về lại chỗ thân đang đứng.
Nếu bạn từng làm quen với thiền định cho người mới bắt đầu, bạn sẽ thấy thiền hành không phải một pháp môn khác lạ, mà là phần nối dài của cùng một sự tỉnh thức, chỉ khác tư thế.
Thiền Hành Và Lợi Ích Thiết Thực Cho Thân Tâm
Nói về thiền hành và lợi ích của nó, điều đầu tiên cần thưa rõ: đây không phải phép lạ, cũng không phải thuốc chữa bệnh. Đây là một thói quen tu tập, và như mọi thói quen lành, nó cho kết quả chậm mà bền.
Thân được thư giãn tự nhiên
Ngồi thiền lâu, người mới tập thường tê chân, mỏi lưng, buồn ngủ. Thiền hành giữ cho thân vận động nhẹ nhàng nên ít rơi vào trạng thái dã dượi. Nhiều người thấy đi chậm vài vòng sân sau bữa cơm chiều thì bụng dễ chịu hơn, đầu bớt nặng.
Thân thư giãn thì hơi thở tự nhiên sâu lại. Hơi thở sâu lại thì tâm bớt gấp gáp. Ba thứ ấy nương nhau, không cần ép.
Tâm bớt tán loạn, bớt nhai lại chuyện cũ
Phần lớn khổ tâm của chúng ta đến từ việc ôn đi ôn lại những chuyện đã qua. Ai nói nặng mình một câu, mình kể cho người này người kia nghe, mỗi lần kể là mỗi lần khắc sâu thêm. Hoà thượng Thích Thanh Từ nhắc về công phu tu tập:
Ngồi thiền là cốt loại những bóng dáng của quá khứ còn lưu lại trong tâm, khiến nó tan mất đi.
Thiền hành làm đúng công việc ấy, chỉ bằng một tư thế khác. Mỗi lần ta nhận ra tâm đang trôi theo chuyện cũ và nhẹ nhàng đưa nó về với bàn chân, một bóng dáng cũ được buông xuống một chút.
Khoảng đệm giữa cảm xúc và hành động
Đây là lợi ích mà người tại gia dễ thấy nhất. Đang giận chồng giận vợ, đang ức chế vì sếp trách oan, nếu ta mở miệng ngay thì câu nói ra thường làm tổn thương người khác và cả chính mình.
Thay vì vậy, hãy đứng dậy đi hai mươi bước thật chậm trong hành lang. Cơn giận không biến mất, nhưng nó có thêm thời gian để lắng. Thiền hành tạo ra một khoảng đệm, và trong khoảng đệm ấy ta còn làm chủ được lời nói của mình.
Thấy rõ vô thường ngay dưới bàn chân
Mỗi bước chân sinh ra rồi mất đi. Cảm giác nặng, nhẹ, ấm, mát nơi lòng bàn chân cũng vậy, vừa có đã khác. Đi lâu ngày, ta thấm dần một điều: mọi thứ do nhiều điều kiện gom lại mà thành, điều kiện tan thì nó cũng tan.
Hiểu như vậy không khiến ta lạnh lùng với đời, mà khiến ta bớt bám chặt. Và bớt bám chặt thì bớt khổ.
Hướng Dẫn Thiền Hành Cho Người Tại Gia Trong Mười Phút
Bạn không cần thiền đường, không cần quần áo riêng. Một đoạn đường thẳng chừng mười đến hai mươi bước trong nhà, ngoài sân, hay trên sân thượng là đủ cho một thời thiền hành.
- Chọn đoạn đường và đứng yên vài hơi thở. Hai tay buông tự nhiên hoặc nắm hờ trước bụng. Cảm nhận hai bàn chân đang chạm đất, trọng lượng thân mình đang được mặt đất nâng đỡ.
- Khởi bước thật chậm, chậm hơn bình thường một nửa. Biết rõ gót chân nhấc lên, bàn chân đưa tới, lòng bàn chân đặt xuống.
- Gắn bước chân với hơi thở. Thở vào đi hai bước, thở ra đi hai bước. Nếu thấy gượng, cứ để hơi thở tự nhiên và chỉ cần biết mình đang đi.
- Khi tâm bỏ đi nơi khác, đừng trách mình. Nhận ra là đã đủ. Nhẹ nhàng nói thầm: biết rồi, và đưa tâm về lại bàn chân.
- Đến cuối đoạn đường thì dừng lại một nhịp. Biết mình đang đứng, thở một hơi trọn vẹn, rồi xoay người đi ngược lại.
- Đi chừng mười phút, hoặc đơn giản là đi đủ mười vòng. Ít mà đều quý hơn nhiều mà bỏ dở.
- Kết thúc bằng một phút đứng yên. Thầm mong cho mình và những người trong nhà hôm nay được bình an. Rồi trở lại công việc với bước chân vừa được làm cho nhẹ.
Thiền hành không đòi hỏi bạn đi đẹp, chỉ đòi hỏi bạn có mặt thật sự trong bước chân mình đang bước.
Đưa Thiền Hành Vào Những Quãng Đường Có Sẵn Mỗi Ngày
Phần lớn người tại gia khó giữ một thời khoá cố định. Vậy hãy gắn thiền hành vào những quãng đường bạn vốn đã đi, mỗi ngày nhiều lần:
- Từ chỗ gửi xe đến cửa cơ quan: đi chậm hơn một chút, biết mình đang đi.
- Từ bếp ra bàn ăn khi bưng mâm cơm: cảm nhận sức nặng của mâm, của từng bước chân.
- Lên xuống cầu thang trong nhà: mỗi bậc một hơi thở, không vừa đi vừa xem điện thoại.
- Đoạn đường ra cổng trường đón con: đi tới đó với tâm thong thả, con sẽ gặp một người cha, người mẹ đang bình an.
- Vài vòng quanh phòng sau khi làm việc liên tục hai tiếng, thay vì lướt mạng cho đỡ mỏi.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy thiền hành không phải việc thêm vào thời gian biểu, mà là cách làm mới những việc mình vẫn làm. Đó cũng là tinh thần của chánh niệm hằng ngày: tu ngay trong đời sống, không đợi đến chùa.
Thiền hành ở nơi đông người
Nhiều người ngại đi chậm giữa chỗ đông vì sợ người khác nhìn. Vậy thì đừng đi chậm, chỉ cần đi với tốc độ bình thường mà tâm biết rõ mình đang đi. Bên ngoài không ai thấy gì khác, bên trong thì khác hẳn.
Những Khó Khăn Thường Gặp Khi Mới Tập Thiền Hành
Buổi đầu thực tập, hầu như ai cũng vấp phải vài trở ngại giống nhau. Biết trước thì đỡ nản.
Tâm chạy lung tung, tưởng như mình tu sai
Chúng ta huân tập thói quen suy nghĩ miên man suốt bao nhiêu năm, không thể dọn sạch trong vài buổi. Vọng tưởng khởi lên không phải dấu hiệu thất bại; nhận ra nó mới là dấu hiệu bạn đang tỉnh. Thiền sư Ajahn Lee có lời nhắc rất an ủi cho người mới tập:
Có phóng tâm vẫn tốt hơn là ngủ gục. Có nhận thức, ngay cả khi tâm uế nhiễm, vẫn tốt hơn là đãng trí.
Vậy nên cứ đi. Một buổi thiền hành mà bạn kéo tâm về được ba mươi lần vẫn là một buổi tu tốt.
Nôn nóng muốn thấy kết quả
Có người đi vài hôm, chưa thấy hết lo âu, liền cho rằng thiền hành không hợp với mình. Nhưng tâm không phải cái công tắc, bật là sáng. Nó giống mảnh vườn, tưới đều thì cây lớn lúc nào không hay.
Lẫn lộn giữa thư giãn và trốn chạy
Thiền hành không phải cách né tránh vấn đề. Đi xong, bạn vẫn phải quay lại nói chuyện với người kia, vẫn phải giải quyết công việc. Khác biệt nằm ở chỗ bạn quay lại với một cái tâm sáng hơn, nhẹ hơn, ít chất thêm khổ cho mình và cho người.
Với những nỗi đau quá lớn — mất người thân, trầm uất kéo dài — thiền hành là nơi nương tựa quý, nhưng xin đừng gánh một mình. Hãy nói với người thân, tìm đến một vị thầy, hoặc một chuyên gia tâm lý. Tu tập và được nâng đỡ không hề mâu thuẫn nhau.
Thiền Hành Và Hơi Thở: Hai Người Bạn Đi Chung Đường
Nhiều người hỏi nên chọn thiền ngồi hay thiền hành. Thật ra hai pháp bổ túc cho nhau. Ngồi giúp tâm lắng sâu, đi giúp sự tỉnh thức thấm vào sinh hoạt thường nhật.
Một ngày lý tưởng cho người tại gia có thể rất giản dị: buổi sáng ngồi yên theo dõi hơi thở mười phút, buổi tối thiền hành mười phút quanh nhà. Nếu buổi sáng quá vội, chỉ cần thiền hành thôi cũng đã là gieo hạt. Bạn có thể tham khảo thêm cách theo dõi hơi thở cho người tại gia để kết hợp hai thời khoá cho nhịp nhàng.
Đi và thở vốn là hai việc ta làm suốt đời; chỉ cần làm chúng trong tỉnh thức, đời tu đã bắt đầu ngay hôm nay.
Lời Kết: Con Đường Nằm Dưới Bàn Chân
Chúng ta thường hình dung sự tu tập ở một nơi xa: một khoá tu dài ngày, một ngôi chùa trên núi, một lúc nào đó rảnh rang hơn. Nhưng pháp hành gần nhất lại nằm ngay dưới bàn chân mình, trong mười bước từ bếp ra bàn ăn.
Thiền hành không hứa hẹn đổi đời ai. Nó chỉ lặng lẽ trả ta về với giây phút đang sống, và chính ở đó, mọi chuyển hoá mới có thể bắt đầu. Đi đủ lâu, bạn sẽ thấy bước chân mình nhẹ hơn, lời nói với người nhà dịu hơn, và những lo toan tuy vẫn còn đó nhưng không còn kéo ta đi như trước.
Chúc bạn mỗi ngày có được mười phút đi trong tỉnh thức, để thân và tâm cùng về một chỗ. Nguyện cho bạn và những người bạn thương được bình an, thong dong trên từng bước chân.
Bài viết được Kinh Lời Vàng biên soạn và chiêm nghiệm lại, có tham khảo tư liệu từ:
- Mục đích tu hành qua lời giảng của Thiền sư Thích Thanh Từ (Văn hóa Phật giáo Việt nam)
- Thành đạo theo tinh thần Thiền tông (Giác Ngộ Online)
- Bước đầu hành thiền (Giác Ngộ Online)
